નવી દિલ્હી. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે કે, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની ચૂંટણી લડવા માટે બેથી વધુ બાળકો ધરાવતા વ્યક્તિઓને ગેરલાયક ઠેરવતા કાયદાઓ હવે પ્રસ્તુત રહ્યા નથી.
મક્કમ વલણ અપનાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, વસ્તી વિષયક ફેરફારોને કારણે આવા પ્રતિબંધો પાછળનું તર્ક હવે અર્થહીન બની ગયું છે.
કોર્ટે નોંધ્યું કે, ૨૦૦૩માં – જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે ‘જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય’ કેસમાં ‘બે બાળકોના નિયમ’ની બંધારણીય માન્યતાને કાયમ રાખી હતી – ત્યારે ભારતનો ‘ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ’ (TFR – કુલ પ્રજનન દર) ૩ હતો, પરંતુ ત્યારથી તે ઘટીને ૧.૯ થઈ ગયો છે.
કોર્ટે ધ્યાન દોર્યું કે પ્રજનન દરમાં આવેલો આ ઘટાડો – જે હવે ૨.૧ ના ‘રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ’ (પ્રતિસ્થાપન સ્તર) થી પણ નીચે છે – તે ટૂંક સમયમાં વસ્તી વિષયક પરિવર્તન તરફ દોરી જશે. આ પરિવર્તનમાં વસ્તીનું વૃદ્ધ થવું અને કામકાજની વય ધરાવતા લોકોના પ્રમાણમાં ઘટાડો થવો જેવી બાબતો જોવા મળશે.
ચુકાદો આપતી વખતે જસ્ટિસ નરસિમ્હાએ જણાવ્યું, “અમારું દ્રઢ માનવું છે કે બેથી વધુ બાળકો હોવા બદલ વ્યક્તિઓને દંડિત કરતા કાયદાઓ હવે પ્રસ્તુત નથી. જે આધાર પર આ કાયદાઓ ઘડવામાં આવ્યા હતા – એટલે કે વધુ પડતી વસ્તીનો ભય – તે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં આવેલા વસ્તી વિષયક ફેરફારોને કારણે હવે અપ્રસ્તુત થઈ ગયો છે.”
કોર્ટે વધુમાં ટિપ્પણી કરી, “અમે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૨૦૦૩ના ‘જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય’ કેસમાં આવા કાયદાઓને માન્યતા આપવામાં આવી ત્યારથી, ભારતનો ‘ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ’ ૩ થી ઘટીને ૧.૯ પર આવી ગયો છે.”
સુપ્રીમ કોર્ટે સમજાવ્યું, “૨.૧ નો ‘ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ’ એ ‘રિપ્લેસમેન્ટ રેટ’ (પ્રતિસ્થાપન દર) તરીકે ઓળખાય છે, જે એક પેઢીને પોતાની જગ્યાએ સંપૂર્ણપણે બીજી પેઢી લાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે (એટલે કે, સમાન કદની નવી પેઢીનું આગમન થાય છે).” “તેથી, ભલે અત્યારે ભારતની વસ્તી ઘટી રહી નથી, પરંતુ ‘ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ’નું ‘રિપ્લેસમેન્ટ રેટ’થી નીચે જવું ટૂંક સમયમાં વસ્તી વિષયક પરિવર્તન લાવશે – જેમાં વસ્તીનું વૃદ્ધ થવું અને કાર્યબળ (workforce) ના પ્રમાણમાં ઘટાડો થવો જેવી સ્થિતિ સર્જાશે.” અદાલતે વધુમાં અવલોકન કર્યું, “પરિણામે, વસ્તી વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી ઘડાયેલા કાયદાઓ હવે પ્રસ્તુત રહ્યા નથી. જો આપણે વસ્તી વિષયક આ બદલાવો પર ધ્યાન નહીં આપીએ, તો ભારતે ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે… આ જ કારણસર અમે આ બાબતે કાર્યવાહી પર રોક (સ્ટે) લગાવી છે અને તેને એક મોટી બેંચ (ખંડપીઠ) સમક્ષ મોકલી છે.”
આ અવલોકન સાથે, અદાલતે *જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય* (૨૦૦૩) કેસને એક મોટી બેંચ સમક્ષ મોકલી આપ્યો છે. તે કેસમાં, ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેંચે ‘હરિયાણા પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, ૧૯૯૪’ની બંધારણીય માન્યતાને કાયમ રાખી હતી; આ કાયદા હેઠળ, જે ઉમેદવારોને બેથી વધુ જીવિત બાળકો હોય, તેઓ સ્થાનિક ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠરતા હતા.
સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું, “ભારતમાં પ્રજનન દરમાં થઈ રહેલા ઘટાડાને ધ્યાનમાં લેતા, એવા કાયદાઓ પર પુનર્વિચાર કરવાની જરૂર છે જે વ્યક્તિઓને બેથી વધુ બાળકો હોવાના આધારે પદ સંભાળવા માટે અયોગ્ય ઠેરવે છે.”
અદાલતે *જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય* કેસમાં ‘બે બાળકોના ધોરણ’ (two-child norm) ને યોગ્ય ઠેરવવા માટે આપવામાં આવેલા તર્ક અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. અદાલતે નોંધ્યું કે જો આવો કાયદો અમલમાં રહે છે, તો નાગરિકોનો એક મોટો વર્ગ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વથી વંચિત રહી જશે—અને તે પણ એવા માપદંડોના આધારે, જેનો જાહેર પદ સંભાળવાની તેમની ક્ષમતા સાથે બહુ ઓછો કે કોઈ સંબંધ નથી.
ન્યાયમૂર્તિ પી.એસ. નરસિમ્હા અને ન્યાયમૂર્તિ આલોક આરાધેની બેંચે કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવને ગેરલાયક ઠેરવવાના નિર્ણયને પણ રદ કર્યો. આ ગેરલાયકાત ‘મહારાષ્ટ્ર ગ્રામ પંચાયત અધિનિયમ, ૧૯૫૯’ની કલમ ૧૪(૧)(j-1) હેઠળ લાદવામાં આવી હતી, કારણ કે તેમને ત્રીજું બાળક જન્મ્યું હતું.
૧૯૫૯ના આ કાયદા હેઠળ, ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૦થી—જે તારીખે કાયદામાં સુધારો અમલમાં આવ્યો—એક મર્યાદા (કેપ) લાદવામાં આવી હતી, જે મુજબ બાળકોની સંખ્યા બેથી વધુ ન હોવી જોઈએ.
