નવી દિલ્હી. ‘SIR’ (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન – વિશેષ સઘન પુનરાવર્તન) ને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામાની માંગણીઓ વચ્ચે, ચૂંટણી પંચે ૧૭ રાજ્યોમાં મતદાર યાદીના ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) ની જાહેરાત કરી છે. પંચે સંબંધિત રાજ્યોને આ અંગે જાણ કરી દીધી છે.
આ ૧૭ રાજ્યોમાં ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, મણિપુર અને ગોવાનો સમાવેશ થાય છે—જ્યાં આગામી સમયમાં ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે.
ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, મણિપુર અને ગોવા સહિતના સંબંધિત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને લખેલા પત્રમાં, ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું છે કે આ પ્રક્રિયા માટે ૧લી જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ની તારીખ ‘કટ-ઓફ’ (નિર્ધારિત) તારીખ રહેશે.
૪૦૩ સભ્યો ધરાવતી ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાનો વર્તમાન કાર્યકાળ આવતા વર્ષે ૨૨ મેના રોજ પૂર્ણ થઈ રહ્યો છે. મણિપુર, ગોવા, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડની વિધાનસભાઓ—જેમાં અનુક્રમે ૬૦, ૪૦, ૧૧૭ અને ૭૦ બેઠકો છે—તેમના કાર્યકાળ માર્ચ ૨૦૨૭માં અલગ-અલગ તારીખોએ પૂર્ણ થશે.
‘લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૦’ (Representation of the People Act, 1950) હેઠળ, ચૂંટણી પંચને વિધાનસભાનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થવાના છ મહિના પહેલાં ચૂંટણી યોજવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.
જ્યારે ‘સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન’ (SSR – વિશેષ સંક્ષિપ્ત પુનરાવર્તન) મુખ્યત્વે નવા પાત્ર મતદારોની નોંધણી અને સામાન્ય સુધારાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ત્યારે ‘SIR’ એ ઘણી વધુ વ્યાપક પ્રક્રિયા છે. તેમાં રાજ્યભરમાં ઘરે-ઘરે જઈને ચકાસણી કરવી, હાલની નોંધણીઓની ઝીણવટભરી તપાસ કરવી અને મતદાર ડેટાનું વ્યાપક ઓડિટ કરવું સામેલ છે.
ઉદાહરણ તરીકે, SSR હેઠળ, જે મતદારે પોતાનું નિવાસસ્થાન બદલ્યું હોય, તેણે સામાન્ય રીતે પોતાનું સરનામું અપડેટ કરવા માટે એક ફોર્મ સબમિટ કરવું પડે છે. જ્યારે ‘SIR’ ની પ્રક્રિયા અલગ રીતે કામ કરે છે: તેમાં ‘બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ’ (BLOs) નોંધાયેલા સરનામે જઈને ચકાસણી કરે છે કે મતદાર હજુ પણ ત્યાં રહે છે કે કેમ, અને સાથે જ એવા નવા વ્યક્તિઓની પણ ઓળખ કરે છે જેઓ નોંધણી માટે પાત્ર બન્યા છે. આ રીતે, મતદારો પોતે પહેલ કરે તેની રાહ જોવાને બદલે, અધિકારીઓ સ્થળ પર ચકાસણી કરે છે અને મતદાર યાદીઓ અપડેટ કરે છે. આ સમગ્ર વિવાદ SIR (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન) માંથી ઉદ્ભવે છે. વિપક્ષી પક્ષોએ મતદારોના નામ દૂર થવાની અને લાયક નાગરિકો મતદાર યાદીમાંથી બહાર રહેવાની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
દરમિયાન, ચૂંટણી પંચનું માનવું છે કે આ કવાયતનો ઉદ્દેશ્ય મતદાર યાદીઓને શુદ્ધ કરવાનો છે. તેમાં ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રીઓ અથવા અયોગ્ય વ્યક્તિઓને દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે, સાથે સાથે ખાતરી કરવામાં આવે છે કે બધા લાયક નાગરિકો યાદીમાં શામેલ રહે.
જોકે, વિપક્ષી પક્ષોએ આ પ્રક્રિયા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમનો આરોપ છે કે આ કવાયતના પરિણામે સાચા મતદારો મતદાન કરવાનો અધિકાર ગુમાવી શકે છે. તેમણે જરૂરી દસ્તાવેજો, ચકાસણી પ્રક્રિયા અને સંવેદનશીલ જૂથો, સ્થળાંતરિત મજૂરો, વૃદ્ધો અને આર્થિક રીતે વંચિત લોકો પર તેની પ્રતિકૂળ અસર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
આ વિવાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે, જ્યાં આ સુધારો કેવી રીતે હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો છે તેના પર સવાલ ઉઠાવતી ઘણી અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી છે.
