નવી દિલ્હી. સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સંજય કિશન કૌલે ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ડી. વાય. ચંદ્રચૂડ દ્વારા ન્યાયિક નિમણૂકોના સંદર્ભમાં અપનાવવામાં આવેલા અભિગમ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
જસ્ટિસ કૌલે આક્ષેપ કર્યો છે કે ડી. વાય. ચંદ્રચૂડ સરકાર તરફ વધુ પડતા ઝુકાવ ધરાવતા હતા. તેમણે કોલેજિયમમાં ઔપચારિક ચર્ચાઓ થાય તે પહેલાં જ ઉમેદવારો અંગે કારોબારી (સરકાર) સાથે પરામર્શ કરવાની પ્રથા પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
પોતાના આગામી પુસ્તક, *વિધાઉટ ફિયર ઓર ફેવર* (Without Fear or Favor) માં, જસ્ટિસ કૌલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં છ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે યોજાયેલી કોલેજિયમની એક બેઠકનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
જસ્ટિસ કૌલ જણાવે છે કે પાંચ નામો પર સર્વસંમતિ સધાઈ ચૂકી હતી. તેઓ આક્ષેપ કરે છે કે છેલ્લી ઘડીએ જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડે છઠ્ઠા ઉમેદવારનું નામ સૂચવ્યું અને આ નિમણૂક અંગે સરકારનો અભિપ્રાય લેવાનું વિચાર્યું.
પોતાના પુસ્તકમાં જસ્ટિસ કૌલ લખે છે, “મુખ્ય ન્યાયાધીશ મને એક અલગ રૂમમાં લઈ ગયા અને વિચારવા લાગ્યા કે શું તેમણે સરકારનો સંપર્ક કરીને તેમનો અભિપ્રાય જાણવો જોઈએ.”
પોતાના પુસ્તક વિશે એક ખાનગી ન્યૂઝ ચેનલ સાથે વાત કરતા, જસ્ટિસ કૌલે કહ્યું કે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવા માટે કોલેજિયમે કારોબારીના દબાણનો સામનો કરવો જોઈએ.
જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડ સરકારને ખુશ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા કે પછી અગાઉથી મંજૂરી મેળવવા માંગતા હતા, ત્યારે જસ્ટિસ કૌલે ટિપ્પણી કરી, “મને નથી લાગતું કે આ સરકારને ખુશ કરવાનો મામલો હતો. હકીકતમાં, તેમણે આ નામો વિશે મારી સાથે અગાઉ ચર્ચા કરી જ હતી.”
જસ્ટિસ કૌલે વધુ સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું, “અમે પાંચ નામો પર સહમતી સાધી લીધી હતી અને મને લાગ્યું કે કોલેજિયમના અન્ય સભ્યો પણ તેનાથી સહમત હશે. જોકે, જ્યારે અમે કોલેજિયમની બેઠક માટે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે છેલ્લી ઘડીએ આ (છઠ્ઠું) નામ રજૂ કરવામાં આવ્યું.” ‘મેં સ્પષ્ટ કહ્યું કે આ નામ મને સ્વીકાર્ય નથી અને ભવિષ્યમાં પણ ક્યારેય સ્વીકાર્ય નહીં હોય.’
ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં નિવૃત્ત થયેલા જસ્ટિસ કૌલ લખે છે કે કારોબારી (સરકાર) સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો તે અંગેના અભિગમમાં રહેલા મતભેદોને કારણે જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડ સાથેના તેમના સંબંધોમાં તણાવ ઊભો થયો હતો. જસ્ટિસ કૌલ જૂન ૨૦૨૨થી કોલેજિયમમાં જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડ સાથે કામ કરી રહ્યા હતા, જેનું નેતૃત્વ જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડ પોતે કરતા હતા.
પોતાના સંસ્મરણોમાં જસ્ટિસ કૌલ લખે છે, ‘પરામર્શ (consultation) અને જેને હું “પૂર્વ-મંજૂરી” (pre-approval) કહીશ—એટલે કે કોલેજિયમમાં કોઈ પણ ઔપચારિક ચર્ચા થાય તે પહેલાં જ સરકારની સંમતિ મેળવી લેવી—આ બંને વચ્ચે તફાવત છે.’
જસ્ટિસ કૌલ વધુમાં ઉમેરે છે, ‘તેમનું [જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડનું] માનવું હતું કે હંમેશાં આવી જ રીતે કામ થતું આવ્યું છે. જોકે, મારું માનવું હતું કે મુખ્ય ન્યાયાધીશ—જેમનો કાર્યકાળ બે વર્ષનો હોય છે અને જેઓ પોતાની યોગ્યતા અને વિશ્વસનીયતાના આધારે આ પદ પર બિરાજમાન હોય છે—તેમના દ્વારા આવી પ્રથાનું પાલન કરવામાં આવે, તો તેમના પછી આવનારા ઉત્તરાધિકારીઓ માટે આ પ્રથામાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ બની જાય; ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે તેમનો કાર્યકાળ હજુ પણ ટૂંકો હોય.’
રવિવારે, કોંગ્રેસ પક્ષે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વવાળી સરકાર હેઠળ ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. આગામી સંસ્મરણોમાંથી સામે આવેલી વિગતોનો ઉલ્લેખ કરતા, પક્ષે ભારપૂર્વક કહ્યું કે બંધારણના રક્ષણની જવાબદારી ધરાવતી આ સંસ્થા સત્તામાં રહેલા લોકોના દબાણથી મુક્ત રહેવી જોઈએ.
કોંગ્રેસ પક્ષના કોમ્યુનિકેશન વિભાગના પ્રભારી મહાસચિવ જયરામ રમેશે એક મીડિયા અહેવાલ શેર કર્યો, જેમાં જસ્ટિસ કૌલના ‘વિધાઉટ ફિયર ઓર ફેવર’ (Without Fear or Favor) શીર્ષક ધરાવતા સંસ્મરણોની હસ્તપ્રતનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે.
અહેવાલ મુજબ, આ સંસ્મરણો સૂચવે છે કે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) જસ્ટિસ ડી. વાય. ચંદ્રચૂડ, ન્યાયિક નિમણૂકોના મામલે સરકાર પ્રત્યે કદાચ જરૂર કરતાં વધુ નમતું જોખતા હતા (અથવા સરકારની ઈચ્છાઓને વધુ પડતી અનુકૂળતા આપતા હતા).
