નવી દિલ્હી. સુપ્રીમ કોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને એવા વિચારાધીન કેદીઓની ઓળખ કરવા અને તેમને મુક્ત કરવાની ખાતરી આપવા નિર્દેશ આપ્યો છે, જેમને જામીન તો મળી ગયા છે પરંતુ તેઓ જામીનની શરતો (જેમ કે જામીનદાર રજૂ કરવાની અસમર્થતા) પૂરી ન કરી શકવાને કારણે હજુ પણ જેલમાં છે.
જસ્ટિસ એમ.એમ. સુન્દરેશ અને જસ્ટિસ પ્રસન્ના બી. વરાલેની ખંડપીઠ ‘જામીન આપવા માટેની નીતિગત વ્યૂહરચના’ (Policy Strategy for Grant of Bail) શીર્ષક હેઠળના એક ‘સુઓ મોટુ’ (સ્વયં સંજ્ઞાન લીધેલા) કેસની સુનાવણી કરી રહી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન, ખંડપીઠને જણાવવામાં આવ્યું કે ઉત્તર પ્રદેશના ૨૦ જિલ્લાઓમાં ૨૬૪ એવા વિચારાધીન કેદીઓ છે, જેમને જામીન મળ્યા હોવા છતાં તેઓ જેલમાં છે, કારણ કે તેઓ જામીનદાર રજૂ કરી શક્યા નથી અથવા ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા લાદવામાં આવેલી અન્ય શરતો પૂરી કરી શક્યા નથી.
રાજ્ય સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતને જાણ કરી કે આ કેદીઓમાંથી ૧૫૮ કેદીઓને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યા છે, જ્યારે બાકીના ૧૦૬ કેદીઓ અંગે હજુ નિર્ણય લેવાનો બાકી છે.
આ વિગતોને ધ્યાનમાં લેતા, જસ્ટિસ સુન્દરેશના નેતૃત્વ હેઠળની ખંડપીઠે રાજ્ય સરકારને નિર્દેશ આપ્યો કે તેઓ સંબંધિત ‘જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળ’ (DLSA) સાથે મળીને, એવા તમામ પાત્ર વિચારાધીન કેદીઓને સહાય પૂરી પાડે જેમને જામીન મળ્યા હોવા છતાં હજુ પણ જેલમાં છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે કાનૂની સહાયનો લાભ માત્ર એવા કેદીઓ પૂરતો સીમિત ન રહેવો જોઈએ જેમનું પ્રતિનિધિત્વ કાનૂની સેવા સત્તામંડળ દ્વારા કરવામાં આવે છે; આ લાભ એવા કેદીઓને પણ મળવો જોઈએ જેમણે ખાનગી વકીલ રોક્યા છે. વિચારાધીન કેદીઓ વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ.
ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું કે કોઈ આરોપીને માત્ર એટલા માટે DLSA ની સહાયથી વંચિત ન રાખી શકાય કે તેણે ખાનગી વકીલ રોક્યો છે. આ સંદર્ભમાં કાનૂની કાર્યવાહીનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણપણે ‘વિરોધાભાસી’ (adversarial) ન હોઈ શકે. આ વ્યક્તિઓને જેલમાંથી મુક્ત કરાવવાની જવાબદારી રાજ્યની છે. ખંડપીઠે સંબંધિત ટ્રાયલ કોર્ટોને પણ વિનંતી કરી કે તેઓ DLSA દ્વારા તેમના ધ્યાન પર લાવવામાં આવેલા કેસોની સુનાવણી કરે અને જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં, આવા કેદીઓની મુક્તિ સરળ બનાવવા માટે જામીનની શરતોમાં યોગ્ય ફેરફાર કરે.
સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટના ધ્યાન પર એ પણ લાવવામાં આવ્યું કે ઉપલબ્ધ માહિતી માત્ર ૨૦ જિલ્લાઓ પૂરતી જ છે, અને ઉત્તર પ્રદેશના બાકીના ૫૫ જિલ્લાઓ માટે પણ આવી જ પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની જરૂર છે. રાજ્ય સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતને ખાતરી આપી કે વાજબી સમયમર્યાદામાં જરૂરી પગલાં લેવામાં આવશે. આ નિર્દેશો ઉત્તર પ્રદેશના તમામ ૭૫ જિલ્લાઓમાં રહેલા વિચારાધીન કેદીઓને લાગુ પડશે.
