દિલ્હીની એક સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ (SEM) કોર્ટે ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP)ના નેતાઓ સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાને મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
નવી દિલ્હી: દિલ્હીની SEM કોર્ટે ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ના નેતાઓ સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાને જામીન આપ્યા છે. લગભગ દોઢ કલાક સુધી ચાલેલી સુનાવણી બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આનાથી એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: આખરે SEM કોર્ટ શું છે અને તે સામાન્ય અદાલતથી કેવી રીતે અલગ છે?
‘SEM’ એટલે ‘સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ’ (વિશેષ કારોબારી મેજિસ્ટ્રેટ). ત્યાં લઈ જતી વખતે, સૌરવ દાસે SEM કોર્ટેને “પોલીસ કોર્ટ” ગણાવી હતી અને દાવો કર્યો હતો કે ત્યાં કોઈ ન્યાય મળતો નથી.
આ કોર્ટનું મુખ્ય કાર્ય જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે નિવારક પગલાં લેવાનું છે. SEMની સત્તાઓ ઘણી મર્યાદિત હોય છે; તેઓ શાંતિ ભંગને રોકવા માટે અમુક સત્તાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે, પરંતુ તેઓ ફોજદારી કેસોમાં ટ્રાયલ (મુદ્દમા) ચલાવી શકતા નથી. ઘણી વખત, ઉચ્ચ અદાલતોએ આ સત્તાઓના ઉપયોગની પદ્ધતિ પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
‘ભારતીય ન્યાય સંહિતા’ (BNS)ની કલમ 126 અને 143 હેઠળ, જો જાહેર શાંતિ ભંગ થવાની આશંકા હોય, તો એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ કોઈ વ્યક્તિને બોન્ડ (બંધનપત્ર) લખી આપવા માટે આદેશ આપી શકે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ આ ‘શાંતિ જાળવવાના બોન્ડ’નું ઉલ્લંઘન કરે, તો મેજિસ્ટ્રેટ કલમ 130 હેઠળ તપાસ શરૂ કરી શકે છે. ટૂંકમાં, SEMની સત્તાનું કાર્યક્ષેત્ર આવા બોન્ડ લખાવવા અને તેના ઉલ્લંઘનના મામલાઓ પૂરતું મર્યાદિત છે. SEMની કચેરી ઘણીવાર પોલીસ સ્ટેશનની અંદર આવેલી હોવાથી, તેને ઘણીવાર “પોલીસ સ્ટેશન SEM કોર્ટ” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
હા, SEM કોર્ટ સામાન્ય અદાલતથી ઘણી અલગ હોય છે. સામાન્ય અદાલત એ નક્કી કરવા માટે ટ્રાયલ ચલાવે છે કે આરોપી વ્યક્તિ ગુનેગાર છે કે નિર્દોષ, જ્યારે SEMની મુખ્ય ભૂમિકા શાંતિ ભંગ થવાની સંભાવનાને રોકવા માટે નિવારક પગલાં લેવાની છે. એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ સરકાર હેઠળ કામ કરે છે અને તેમની પાસે ન્યાયિક સત્તાઓ હોતી નથી. તેમની બઢતી, પગાર વધારો અને વરિષ્ઠતા તેમના વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓ પર આધારિત હોય છે. સામાન્ય રીતે, એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ એ મહેસૂલ (રેવન્યુ) અથવા વહીવટી અધિકારીઓ હોય છે. દિલ્હીમાં, ‘દિલ્હી પોલીસ એક્ટ’ કેન્દ્ર સરકારને સત્તા આપે છે કે તે પોલીસ કમિશનર અને તેમના તાબાના અધિકારીઓને—જેઓ આસિસ્ટન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ (ACP)ના હોદ્દાથી નીચેના ન હોય—જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અને એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે અધિકૃત કરી શકે. બીજી તરફ, જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ ન્યાયતંત્રનો ભાગ છે, જે હાઈકોર્ટના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે. તેઓ કેસોની સુનાવણી કરવા અને તેના પર ચુકાદો આપવા માટે સત્તા ધરાવે છે.
રંકા અને દાસની ધરપકડ ૧૪ ઓક્ટોબરે એક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન કરવામાં આવી હતી; તેમના પર સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ભંગ કરવાનો અને જંતર-મંતર વિસ્તારમાં પ્રવેશવાનો આરોપ હતો. સોમવારે, સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ (SEM)એ તેમની કસ્ટડીમાં વધુ બે દિવસનો વધારો કર્યો, જેનાથી તેમની અટકાયતનો કુલ સમયગાળો સાત દિવસનો થયો. બુધવારે, કોર્ટે તેમને જામીન મંજૂર કર્યા.
