હીટવેવ અને ભારે વરસાદ બાદ, હવે શિયાળાની ઋતુ પર એક સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે; ભારત અને સમગ્ર વિશ્વ માટે ચેતવણી (એલર્ટ) જારી કરવામાં આવી છે.
નવી દિલ્હી. વૈશ્વિક આબોહવામાં થઈ રહેલા ઝડપી ફેરફારો વચ્ચે, ‘અલ નીનો’ (El Niño) ઘટનાએ સમગ્ર વિશ્વને એલર્ટ કરી દીધું છે. ભારત માટે, આ આબોહવાકીય પરિવર્તન એક બેવડો પડકાર લઈને આવ્યું છે.
ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન વરસાદમાં ૧૩ ટકાની ઘટ નોંધાયા બાદ, હવે સૌની નજર એ વાત પર છે કે શું આ હવામાનકીય ઘટના શિયાળામાં તાપમાન વધારશે, વરસાદની પેટર્નમાં વિક્ષેપ પાડશે અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર દબાણ વધારશે કે કેમ.
ઇન્ડોનેશિયામાં જંગલોમાં લાગેલી ભીષણ આગથી લઈને પેસિફિક મહાસાગરમાં જોવા મળતી અસામાન્ય તોફાની ગતિવિધિઓ સુધી, ‘અલ નીનો’ની અસર વિશ્વના લગભગ દરેક ખૂણે અનુભવાઈ રહી છે. હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે, આગામી મહિનાઓમાં વધુ તીવ્ર બની રહેલું ‘અલ નીનો’ ભારત પર કેવી અસર કરશે?
વર્લ્ડ મેટિયોરોલોજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WMO) ના અહેવાલ મુજબ, ‘અલ નીનો’ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી સતત મજબૂત થઈ રહ્યું છે. WMO એ ચેતવણી આપી છે કે ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં આ ઘટના વધુ તીવ્ર બની શકે છે અને તેની અસરો ૨૦૨૭ સુધી પણ રહી શકે છે.
હવામાનની આ અસામાન્ય પ્રક્રિયાને કારણે વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશોમાં અત્યંત તાપમાન, અનિયમિત વરસાદ અને અન્ય કુદરતી આપત્તિઓનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયું છે.
ભારત માટે મુખ્ય ચિંતા એ છે કે શું વધુ તીવ્ર બની રહેલું ‘અલ નીનો’ ચોમાસા દરમિયાન થયેલી વરસાદની ઘટની અસરને વધુ ગંભીર બનાવશે? વધુમાં, શું તે આગામી મહિનાઓમાં શિયાળાના તાપમાન, વરસાદની પેટર્ન અને કૃષિની સ્થિતિને અસર કરશે?
તાજેતરના ચોમાસા દરમિયાન, ભારતમાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહ્યું હતું. મધ્ય ભારતમાં લગભગ સામાન્ય વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં ૨૬ ટકા વરસાદની ઘટ જોવા મળી હતી—આટલી મોટી ઘટને એક પ્રકારનો ગંભીર દુષ્કાળ ગણી શકાય.
દરમિયાન, દક્ષિણના રાજ્યોમાં પણ વરસાદનું પ્રમાણ લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં ૨૪ ટકા ઓછું રહ્યું હતું. ‘અલ નીનો’ વધુ મજબૂત બનવાથી ભારતના કેટલાક ભાગોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધી શકે છે, જેનાથી જળ સંસાધનો અને કૃષિ પર દબાણ વધશે.
‘સાઉથ એશિયન ક્લાયમેટ આઉટલુક ફોરમ’ને ટાંકીને, વર્લ્ડ મેટિયોરોલોજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WMO) એ અનુમાન લગાવ્યું છે કે ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન દક્ષિણ એશિયાના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં મહત્તમ અને લઘુત્તમ તાપમાન સામાન્ય સ્તરે અથવા તેનાથી ઉપર રહી શકે છે. શિયાળાના અંતમાં તાપમાનમાં વધારો ઘઉંના પાક માટે ખતરો ઉભો કરી શકે છે – ખાસ કરીને જો આ ગરમી પાકના અનાજ ભરણના તબક્કા સાથે સુસંગત હોય – જોકે વાસ્તવિક અસર તે સમયે ચોક્કસ હવામાન પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત રહેશે. દરમિયાન, જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં પરિસ્થિતિઓ પશ્ચિમી વિક્ષેપ જેવા બદલાતા આબોહવા પેટર્નથી પ્રભાવિત થશે.
અલ નીનોની અસર ફક્ત ભારત સુધી મર્યાદિત નથી; તેના વૈશ્વિક પરિણામો ખતરનાક વળાંક લઈ રહ્યા છે. ઇન્ડોનેશિયા હાલમાં 2015 પછીની સૌથી મોટી જંગલ આગનો સામનો કરી રહ્યું છે, જે ભારે ગરમી અને દુષ્કાળને કારણે છે. પૂર્વ આફ્રિકામાં, કેટલાક પ્રદેશો ગંભીર દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યા છે, જ્યારે અન્ય પ્રદેશો કમોસમી ભારે વરસાદ અને વિનાશક પૂરનો સામનો કરી રહ્યા છે.
પૂર્વીય પેસિફિકમાં ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાનની પ્રવૃત્તિ અસામાન્ય રીતે તીવ્ર બની છે, જ્યારે એટલાન્ટિકમાં, ઉપલા સ્તરના પવન પેટર્ન દ્વારા તોફાનોની રચના અવરોધાઈ છે. એમેઝોન વરસાદી જંગલમાં દુષ્કાળની સ્થિતિ યથાવત છે, જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકાના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનો ભય મંડરાઈ રહ્યો છે.
આગામી મહિનાઓમાં, અલ નીનોની તીવ્ર અસરો ભારતના જળ સંસાધનો, કૃષિ ઉત્પાદન અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર ઉભો કરશે. સંભવિત ખાદ્ય સંકટને ટાળવા માટે, સરકાર અને કૃષિ વિભાગોએ ખેડૂતોને સમયસર સલાહ આપવા, ઓછા પાણીની જરૂર હોય તેવા પાકોને પ્રોત્સાહન આપવા અને જળાશયોમાં પાણીનું અસરકારક સંચાલન સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
