નવી દિલ્હી. સર્વોચ્ચ અદાલતે શનિવારે જણાવ્યું હતું કે ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચ અને તેનો ઉપયોગ એ દરેક વ્યક્તિ માટે, જેમાં બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે, એક મૂળભૂત અધિકાર છે. અદાલતે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(એ)નો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા એકબીજાના વિરોધી નથી.
‘લાઇવલો’ (LiveLaw) ના અહેવાલ મુજબ, ન્યાયમૂર્તિ જે.બી. પારડીવાલા અને ન્યાયમૂર્તિ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે સૂચન કર્યું હતું કે બાળકોને ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતા સંપૂર્ણપણે રોકવાને બદલે, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ માટે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ (child modes) જેવા ઉપાયો દ્વારા તેમની ઓનલાઇન સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવી જોઈએ.
ખંડપીઠે આ અવલોકનો ત્યારે કર્યા જ્યારે તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને અન્ય ઓનલાઇન સેવાઓને એવી વ્યવસ્થાઓ મજબૂત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો, જે બાળકોના જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર (CSEAM) સંબંધિત સામગ્રીને શોધી કાઢે અને તેને દૂર કરી શકે.
ખંડપીઠે કહ્યું, “અમને એ કહેવામાં કોઈ સંકોચ નથી કે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(એ) હેઠળ ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવાનો અને તેનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર દરેક વ્યક્તિ માટે એક મૂળભૂત અધિકાર છે. આપણા બાળકોને પણ, તેમની ઉંમર ગમે તે હોય, આ જ અધિકારો પ્રાપ્ત છે. તેમને આ અધિકારોથી સંપૂર્ણપણે વંચિત રાખવા તે એટલું જ અતાર્કિક છે જેટલું એવું કહેવું કે અમુક ઉંમરથી નાના બાળકોમાં એવી સભાનતા નથી હોતી કે જેના માટે સુરક્ષાની જરૂર હોય, અથવા તેમની પાસે એવી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા નથી હોતી જેનો ઉપયોગ કરવાનો તેમને અધિકાર છે. આપણા બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા વચ્ચે કોઈ સંઘર્ષ નથી; તેઓ આ બંનેના હકદાર છે.”
ખંડપીઠે સ્વીકાર્યું કે ઇન્ટરનેટ, તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં, બાળકોની સુરક્ષા માટે જોખમો ઊભા કરે છે. જોકે, અદાલતે નોંધ્યું કે ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ હાનિકારક સામગ્રીને શોધવામાં અને દૂર કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તે કારણસર બાળકોની ઇન્ટરનેટ સુધીની પહોંચ પર પ્રતિબંધ મૂકવો એટલે કે પીડિતને જ સમસ્યા ગણી લેવા જેવું થશે. અદાલતે તપાસ કરી કે શું બાળકોને તેમની પોતાની સુરક્ષા માટે ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવા જોઈએ. અદાલતે નોંધ્યું કે કલમ ૧૯(૧)(એ) હેઠળ આપવામાં આવેલો વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર, માહિતી અને વિચારો મેળવવા, પ્રાપ્ત કરવા અને તેને વહેંચવાના અધિકારનો પણ સમાવેશ કરે છે. ઇન્ટરનેટને વિચારો, સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ અને માહિતીના બજાર તરીકે વર્ણવતા, અદાલતે અવલોકન કર્યું કે તેનું મહત્વ માત્ર ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ સામગ્રી પૂરતું સીમિત નથી; તે શીખવા, પરસ્પર સંવાદ સાધવા અને માહિતી મેળવવા માટેની તકો પણ પૂરી પાડે છે.
અદાલતે નોંધ્યું, “ઘણા બાળકો માટે, ખાસ કરીને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા બાળકો માટે, તે ઘણીવાર શીખવાનું અને માહિતી મેળવવાનું એકમાત્ર માધ્યમ હોય છે.” અદાલતે વધુમાં જણાવ્યું કે, વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો માટે ઇન્ટરનેટ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, કારણ કે ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ કદાચ એકમાત્ર એવી જગ્યા હોઈ શકે છે જ્યાં તેઓ સમાન પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહેલા અન્ય લોકો સાથે જોડાઈ શકે.
ન્યાયપીઠે *અનુરાધા ભસીન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા* કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના ૨૦૨૦ના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કર્યો. તે ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે, ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા—તેમજ કોઈપણ વ્યવસાય કે કામકાજ કરવાની સ્વતંત્રતા—બંધારણની કલમ ૧૯(૧)(a) અને ૧૯(૧)(g) હેઠળ મૂળભૂત અધિકારો તરીકે બંધારણીય સુરક્ષા ધરાવે છે.
તે ચુકાદામાં, અદાલતે એ બાબતે કોઈ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો ન હતો કે શું ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવાનો અધિકાર પોતે જ એક મૂળભૂત અધિકાર છે કે કેમ. ન્યાયપીઠે *પ્રજ્ઞા પ્રસૂન અને અન્ય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા* કેસમાં ૨૦૨૫ના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં અદાલતે ડિજિટલ એક્સેસ (ડિજિટલ સુવિધાઓ સુધી પહોંચ)ના અધિકારને કલમ ૨૧ હેઠળ એક મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી હતી.
