નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે એવી અરજીઓના સંદર્ભમાં નોટિસ જારી કરી છે જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની સંમતિ વિના અનેક બાબતોમાં એકપક્ષીય નિર્ણયો લીધા હતા; જોકે, કોર્ટે કોઈ વચગાળાનો આદેશ આપ્યો નથી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે નિર્ણયો માત્ર અખબારી અહેવાલોના આધારે લઈ શકાતા નથી; બીજી બાજુની દલીલો સાંભળવી પણ આવશ્યક છે. કોર્ટે વધુમાં અવલોકન કર્યું કે જો પંચનો કોઈ નિર્ણય કાયદા સાથે સુસંગત ન જણાય, તો તેને રદ કરવામાં આવશે.
ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, જોયમાલ્યા બાગચી અને વી. મોહનાની બનેલી બેન્ચે સોમવારે પટનાના રહેવાસી રાકેશ કુમાર સિંહ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર વરિષ્ઠ વકીલ વિકાસ સિંહની દલીલો સાંભળી હતી. સુનાવણી બાદ, કોર્ટે અરજીમાં નામ આપવામાં આવેલા પ્રતિવાદીઓ પાસેથી જવાબ માંગતી નોટિસ જારી કરી હતી: જેમાં કેન્દ્ર સરકાર, ચૂંટણી પંચ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર, ચૂંટણી કમિશનરો ડૉ. સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી, વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગ અને પંચના ડાયરેક્ટર જનરલ (IT) સીમા ખન્નાનો સમાવેશ થાય છે.
સુનાવણી દરમિયાન, વિકાસ સિંહે ધ્યાન દોર્યું હતું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) ની નિમણૂકને લગતો કાનૂની મુદ્દો હાલમાં મોટી બેન્ચ સમક્ષ પેન્ડિંગ છે. તેમણે સુધારેલા 2023ના કાયદાની કલમ 16 હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને આપવામાં આવેલા વિશેષ રક્ષણ પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા.
તેમણે દલીલ કરી હતી કે આ કલમ મુજબ, CEC પદ છોડ્યા પછી પણ રક્ષણ જાળવી રાખશે—જે વિશેષાધિકાર અન્ય કોઈને આપવામાં આવ્યો નથી. વિકાસ સિંહે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવાની પણ માંગ કરી હતી. જોકે, કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે તેણે જવાબોની રાહ જોવી પડશે, કારણ કે આ રીતે એકપક્ષીય નિર્ણય લઈ શકાય નહીં.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે અવલોકન કર્યું હતું કે CECને સસ્પેન્ડ કરવાથી ચૂંટણી પંચનું કામકાજ ઠપ્પ થઈ જશે અને સવાલ કર્યો કે પછી ચૂંટણી કોણ કરાવશે. મુખ્ય ન્યાયાધીશે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે સર્વસંમતિથી અથવા બહુમતીથી નિર્ણયો લેવા જોઈએ તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે જો કોઈ નિર્ણય કાયદા સાથે સુસંગત ન જણાય, તો તેઓ તેને રદ કરશે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે જણાવ્યું હતું કે સુધારેલા ફોર્મ 6ને ક્યારેય મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી; ચૂંટણી પંચ કોર્ટના અવલોકન સાથે સહમત થયું.
આ બાબતે ચૂંટણી પંચની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવતી અન્ય ઘણી અરજીઓ પણ છે. સુનાવણી દરમિયાન, અન્ય એક અરજદાર વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ મેનકા ગુરુસ્વામીએ ‘ફોર્મ 6’માં કરવામાં આવેલા ફેરફારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી; નાગરિકો મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે આ ફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે.
આ દલીલોના જવાબમાં, મુખ્ય ન્યાયાધીશે જણાવ્યું હતું કે તેમણે ફોર્મ 6માં કોઈ સુધારાને મંજૂરી આપી નથી. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે તેઓ આ બાબત સ્પષ્ટ કરવા માંગે છે અને રેકોર્ડ રજૂ થયા પછી તપાસ કરશે કે સુધારા કોણે કર્યા હતા.
વિપક્ષ કોર્ટના નિવેદનથી પ્રોત્સાહિત છે અને પંચ પણ તેની સાથે સહમત છે. જોકે, એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી રહ્યું છે કે પંચે પોતે જ કહ્યું હતું કે ફોર્મ 6માં કોઈ સુધારો કરવામાં આવ્યો નથી; તેના બદલે, ‘સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન’ (SSR) પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ રહેલા રાજ્યો માટે તેમાં એક ઘોષણાપત્ર (declaration) ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.
કેસની વિગતો અનુસાર, ફોર્મ 6માં એક વધારાનું ઘોષણાપત્ર ઉમેરવામાં આવ્યું છે, જેમાં મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માંગતા અરજદારોએ જણાવવું પડે છે કે શું તેમના પોતાના નામ—અથવા તેમના માતા-પિતા કે દાદા-દાદીના નામ—SSR સમયે પહેલેથી જ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હતા કે નહીં.
ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે આનાથી મતદાર યાદીમાં પ્રથમ વખત અરજી કરનારાઓ માટે અવરોધ ઊભો થાય છે. આ સંદર્ભમાં, ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે 27 મેના તેના ચુકાદામાં આ પગલાને મંજૂરી આપી હતી.
એ નોંધવું યોગ્ય છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના 27 મેના ચુકાદાના ફકરા 45 (પૃષ્ઠ 58 પર) ના મુદ્દા (f) માં—જેમાં SSR પ્રક્રિયા અંગેના ચૂંટણી પંચના આદેશનો ઉલ્લેખ છે—ફોર્મ 6 સાથે જોડાયેલા ઘોષણાપત્રનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તે વિભાગમાં માત્ર એ આવશ્યકતા પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું કે માત્ર ભારતીય નાગરિકો જ મતદાર બની શકે છે. ત્યારબાદના ફકરામાં, કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે ચૂંટણી પંચે ‘સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન’ (SSR) હાથ ધરવાની પ્રક્રિયા અંગે મજબૂત દલીલો રજૂ કરી હતી, જેમાં ફોર્મ 6 સાથે ઘોષણાપત્ર જોડવાનો સમાવેશ થતો હતો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કોર્ટે આ અભિગમનો સ્વીકાર કર્યો હતો.
