માંગરોળ : સુરત જિલ્લાના માંગરોળ તાલુકાના પાનસરા ગ્રામ પંચાયત વિસ્તારમાં સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાની ગંભીર બેદરકારીના દૃશ્યો સામે આવ્યા છે. એક તરફ સરકાર દ્વારા સ્વચ્છ ગામ અને સ્વસ્થ ગામ માટે વિવિધ અભિયાનો ચલાવવામાં આવે છે, જ્યારે બીજી તરફ પાનસરામાં જર્જરિત શૌચાલય, કચરાના ઢગલા, મચ્છરોનો ઉપદ્રવ, કચરાથી ભરેલી પંચાયતની સાયકલો અને ગંદકીથી ઘેરાયેલા જાહેર સ્થળો સ્વચ્છતાના દાવાઓ સામે સવાલ ઊભા કરી રહ્યા છે.
સ્થળ પર આવેલું જાહેર શૌચાલય અત્યંત જર્જરિત અને બિસ્માર હાલતમાં જોવા મળે છે. શૌચાલયની અંદર તથા આસપાસ કચરો અને ગંદકી જોવા મળે છે. મચ્છરોનો ઉપદ્રવ પણ જોવા મળતાં જાહેર આરોગ્ય અંગે ચિંતા ઊભી થાય છે. સ્વચ્છતા માટે બનાવાયેલું શૌચાલય જ જો ગંદકીનું કેન્દ્ર બની જાય તો તેની જાળવણીની જવાબદારી કોની? તેવો સવાલ હવે ઉઠી રહ્યો છે.
વધુ ગંભીર બાબત એ છે કે આ ગંદકીવાળા સ્થળથી માત્ર આશરે 10 સેકન્ડના ચાલવાના અંતરે પ્રાથમિક શાળા આવેલી છે. જ્યાં નાના બાળકો રોજ અભ્યાસ કરવા આવે છે તેની નજીક જ કચરો અને અસ્વચ્છતા જોવા મળવી ચિંતાજનક છે. મચ્છરો અને જીવાતોના ઉપદ્રવ વચ્ચે બાળકોના આરોગ્યને લઈને વાલીઓમાં સવાલો ઊઠે તે સ્વાભાવિક છે.
કચરો ઉપાડવાની સાયકલો જ કચરામાં ગરકાવ!
સ્થળ પર પાનસરા ગ્રામ પંચાયતનું બોર્ડ લગાવેલી કચરો એકત્ર કરવાની સાયકલ-ગાડીઓ જોવા મળે છે. ઉપલબ્ધ દૃશ્યોમાં ત્રણ જેટલી સાયકલો કચરાથી ભરેલી જોવા મળે છે. જો આ સાયકલો સરકારી યોજના અથવા ગ્રામ પંચાયતને મળેલી જાહેર મિલકત હોય તો તેની ખરીદી, ફાળવણી, ઉપયોગ અને જાળવણી અંગે સ્પષ્ટતા થવી જરૂરી છે.
જે સાધનોનો ઉપયોગ ગામને સ્વચ્છ રાખવા માટે થવો જોઈએ, તે જ સાધનો કચરાથી ભરાઈને પડ્યા રહે અને આસપાસ પણ કચરો ફેલાયેલો હોય તો સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાની દેખરેખ કોણ કરે છે? તેવો સીધો સવાલ છે.
આ જ વિસ્તારમાં કચરો સળગાવવામાં આવતો હોવાના દૃશ્યો પણ સામે આવ્યા છે. કચરો સળગાવવાથી ધુમાડો અને પ્રદૂષણ ફેલાવાની શક્યતા રહે છે. ખાસ કરીને શાળાની નજીક આવી સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની જાય છે.
પંચાયત કચેરીથી બે મિનિટ દૂર છતાં ગંદકી!
આ વિસ્તાર ગ્રામ પંચાયત કચેરીથી પણ આશરે બે મિનિટના અંતરે હોવાનું સ્થળ પરથી જણાય છે. ત્યારે સવાલ એ છે કે પંચાયત કચેરીની આટલી નજીક ગંદકી નજરે પડતી નથી કે નજરે પડ્યા બાદ પણ કાર્યવાહી થતી નથી?
સરપંચ અને તલાટી-કમ-મંત્રીની દેખરેખ હેઠળ ગ્રામ પંચાયતની કામગીરી ચાલે છે. આવી સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય તો માત્ર સફાઈ કર્મચારીને જવાબદાર ઠેરવીને પંચાયત તંત્ર પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકે નહીં. નિયમિત દેખરેખ, સફાઈનું આયોજન અને કચરાના યોગ્ય નિકાલ અંગે જવાબદારી નક્કી થવી જરૂરી છે.
મૃતકને વિસામો આપવાના ઓટલા પર પણ કચરાનો ઘેરાવો!
પાનસરાની સ્થિતિનો વધુ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો સામે આવ્યો છે. ગામમાં કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે આપણી પરંપરા મુજબ અંતિમ યાત્રા દરમિયાન ગામના પાદરે આવેલા વિસામાના ઓટલા પર મૃતકને થોડો સમય વિસામો આપવામાં આવે છે.
પરંતુ આ પરંપરાગત ઓટલો પણ કચરા અને ગંદકીથી ઘેરાયેલો જોવા મળે છે. જે સ્થળે ગ્રામજનો પોતાના સ્વજનને અંતિમ વિદાયની યાત્રામાં લઈ જાય છે, તે સ્થળની આસપાસ આવી ગંદકી જોવા મળે તો આ માત્ર સ્વચ્છતાનો પ્રશ્ન નથી રહેતો, પરંતુ ગામની સામાજિક સંવેદના સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો બને છે.
દુઃખની ઘડીમાં પરિવારજનો અને ગ્રામજનોને ગંદકી વચ્ચે ઊભા રહેવાની સ્થિતિ કેમ ઊભી થાય છે? આવા પરંપરાગત સ્થળોની સફાઈ અને જાળવણી માટે કોઈ જવાબદાર વ્યવસ્થા છે કે નહીં? તેવો સવાલ ઉઠી રહ્યો છે.
અબોલ જીવો માટેનું અવરડું પણ મચ્છરો અને ગંદકીથી બેહાલ!
ગામમાં અબોલ જીવોને પાણી પીવા માટે બનાવવામાં આવેલા અવરડાની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક જોવા મળે છે. પાણી સાથે ગંદકી અને મચ્છરો જોવા મળતા હોવાના દૃશ્યો સામે આવ્યા છે.
અબોલ જીવો માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવી સારી પહેલ છે, પરંતુ નિયમિત સફાઈ અને જાળવણી નહીં થાય તો સેવા માટે બનાવેલી વ્યવસ્થા પણ ગંદકીનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
બે ગામનો ચાર્જ, તો દેખરેખની જવાબદારી પણ ગંભીર!
મળતી માહિતી મુજબ સંબંધિત તલાટી હાલમાં બે ગામનો ચાર્જ સંભાળી રહ્યા છે. બે ગામની જવાબદારી હોય ત્યારે બંને ગામની વહીવટી અને સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાની દેખરેખ પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
લોકચર્ચામાં સંબંધિત તલાટી માંગરોળ વિસ્તારના તલાટી મંડળમાં હોદ્દો ધરાવતા હોવાની ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે. જોકે આ બાબતની સત્તાવાર પુષ્ટિ સંબંધિત વિભાગ પાસેથી થવી જરૂરી છે. હોદ્દો કોઈપણ હોય, સરકારી ફરજ દરમિયાન ગામની મૂળભૂત સુવિધા અને સ્વચ્છતા અંગે જવાબદારીમાંથી છૂટ મળી શકે નહીં.
હવે દેખાવડી સફાઈ નહીં, સ્થળ તપાસ અને જવાબદારી જોઈએ!
પાનસરામાં સામે આવેલી સ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને માંગરોળના મામલતદારશ્રી, તાલુકા વિકાસ અધિકારીશ્રી તથા સંબંધિત પંચાયત વિભાગના અધિકારીઓ દ્વારા તાત્કાલિક સ્થળ તપાસ કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.
જર્જરિત શૌચાલય, શાળાની નજીકનો કચરો, કચરાથી ભરેલી પંચાયતની સાયકલો, કચરો સળગાવવાની સ્થિતિ, અબોલ જીવોના અવરડાની જાળવણી તથા મૃતકને વિસામો આપવાના ઓટલા આસપાસની ગંદકી—તમામ મુદ્દે તપાસ થવી જરૂરી છે.
પંચાયતને કચરા વ્યવસ્થાપન માટે મળેલી સાયકલો કઈ યોજના હેઠળ મળી, કેટલી મળી, હાલ કેટલી કાર્યરત છે, તેમની જાળવણી કોણ કરે છે અને કચરાનો અંતિમ નિકાલ ક્યાં કરવામાં આવે છે તેની પણ તપાસ થવી જોઈએ.
જો તપાસમાં ફરજમાં બેદરકારી, નિયમોના ભંગ અથવા સરકારી સાધનોના અયોગ્ય ઉપયોગ જેવી બાબતો સામે આવે તો લાગુ પડતી કાયદેસરની જોગવાઈઓ મુજબ જવાબદારી નક્કી કરીને કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
ગંદકી સામેનો અવાજ દબાવાશે તો ગામની દુર્દશા ક્યારે બદલાશે?
પાનસરાની સ્વચ્છતા વ્યવસ્થા અંગે સવાલો ઉઠાવનાર પત્રકારો કે ફરિયાદ કરનારા ગ્રામજનોને ડરાવવા, ધમકાવવા, પૈસાની લાલચ આપીને ચૂપ કરાવવા અથવા ખોટી ફરિયાદો દ્વારા દબાણમાં લેવાના કોઈપણ પ્રયાસો ન થવા જોઈએ. જો આવા પ્રયાસો થાય તો તેની પણ નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જરૂરી છે.
જાહેર સમસ્યા અંગે સવાલ પૂછવો એ કોઈ વ્યક્તિ વિરુદ્ધની દુશ્મની નથી, પરંતુ લોકહિતનો મુદ્દો છે. ગામમાં ગંદકી હોય તો ગંદકી બતાવનારને ચૂપ કરવાથી ગંદકી દૂર થવાની નથી.
શાળાની નજીક કચરો રહેશે તો બાળકોના આરોગ્યનો પ્રશ્ન યથાવત રહેશે, મૃતકના વિસામાના ઓટલા આસપાસ ગંદકી રહેશે તો ગામની સંવેદનશીલતા પર સવાલ ઊભા રહેશે અને અબોલ જીવોના અવરડાની સફાઈ નહીં થાય તો સમસ્યા યથાવત રહેશે.
આથી આવા પ્રશ્નોના જવાબ ધમકી કે દબાણથી નહીં, પરંતુ સ્થળ તપાસ, દસ્તાવેજી પુરાવા અને કાયદેસરની કાર્યવાહીથી આપવામાં આવે તે જરૂરી છે.
પત્રકાર દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવતી દરેક બાબત પણ ફોટા, સ્થળ નિરીક્ષણ, દસ્તાવેજો અને ચકાસી શકાય તેવી માહિતીના આધારે રજૂ થવી જોઈએ, જેથી સમગ્ર મામલો વ્યક્તિગત ટકરાવ નહીં પરંતુ ગામના જાહેર હિત અને સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ તરફ આગળ વધે.
ગંદકી સામેનો અવાજ દબાવી દેવાથી ગામ સ્વચ્છ બનવાનું નથી. સવાલ પૂછનારા અવાજને જવાબ આપવો પડશે અને જવાબદારી ધરાવતા તંત્રએ કામગીરી કરીને બતાવવી પડશે.
પાનસરાના ગ્રામજનોને હવે કાગળ પરની સ્વચ્છતા નહીં, પરંતુ જમીન પર દેખાય તેવી કાયમી સ્વચ્છતા જોઈએ છે. જો આ સ્થિતિ છતાં જવાબદાર તંત્ર મૌન રહેશે તો સવાલ વધુ ઉગ્ર બનશે—આખરે પાનસરાની આ દુર્દશા બદલાશે કેવી રીતે અને તેની જવાબદારી કોણ લેશે?
રિપોટર કલ્પેશ ધામેલીયા સુરત
