‘વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ’માં ભારત દુનિયાના 180 દેશોમાંથી 157મા સ્થાન પર આવી ગયું !!!

VATSALYAM SAMACHAR15 seconds agoLast Updated: May 17, 2026

0 3 minutes read

વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ 2026: વૈશ્વિક સ્તરે ભારત 157મા ક્રમે, પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહીના સ્તંભ સામે ઊભા થતા ગંભીર સવાલો

નવી દિલ્હી:
વૈશ્વિક સ્તરે મીડિયાની સ્વતંત્રતા પર નજર રાખતી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ‘રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ’ (RSF) દ્વારા વર્ષ 2026નો વાર્ષિક ‘વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ’ (વૈશ્વિક અખબારી સ્વાતંત્ર્ય સૂચકાંક) જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ વર્ષના અહેવાલમાં ભારત દુનિયાના 180 દેશોમાંથી 157મા સ્થાન પર આવી ગયું છે. આ રેન્કિંગ દર્શાવે છે કે વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી ગણાતા ભારતમાં પત્રકારોની સુરક્ષા, પ્રેસની સ્વતંત્રતા અને મુક્ત અભિવ્યક્તિની સ્થિતિ સતત ચિંતાજનક બની રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો અનુસાર, ભારતને પત્રકારત્વ માટે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ સ્થિતિ ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. આ અહેવાલ બહાર આવ્યા બાદ દેશના રાજકીય, સામાજિક અને મીડિયા જગતમાં એક નવી ચર્ચા અને વિવાદની શરૂઆત થઈ ગઈ છે.

રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ (RSF) દર વર્ષે પાંચ મુખ્ય સૂચકાંકોના આધારે આ ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરે છે: રાજકીય માળખું, કાનૂની વ્યવસ્થા, આર્થિક દબાણ, સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ અને પત્રકારોની શારીરિક સુરક્ષા.

રેન્કિંગમાં સ્થિર ઘટાડો: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના ટ્રેન્ડ પર નજર કરીએ તો ભારતનું રેન્કિંગ સતત નીચે સરકી રહ્યું છે. વર્ષ 2026માં 157મું સ્થાન એ બાબતનો સંકેત છે કે મીડિયા પર સરકારી અને કોર્પોરેટ દબાણ સતત વધી રહ્યું છે.
પાડોશી દેશો સાથે સરખામણી: આશ્ચર્યજનક રીતે, આ વર્ષના ઇન્ડેક્સમાં ભારતના કેટલાક પાડોશી દેશોની સ્થિતિ પણ ચર્ચાનો વિષય બની છે. દક્ષિણ એશિયાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રેસ ફ્રીડમની સામૂહિક સ્થિતિ નબળી રહી છે, પરંતુ ભારતનું આટલું પાછળ હોવું વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા ઉપજાવે છે.
વૈશ્વિક ટોચના દેશો: હંમેશની જેમ નોર્વે, ડેનમાર્ક અને સ્વીડન જેવા નોર્ડિક દેશો આ સૂચકાંકમાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યા છે, જ્યાં મીડિયા સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર વાતાવરણમાં કામ કરે છે.
ભારતમાં ઘટતા ક્રમાંક પાછળના મુખ્ય કારણો
RSFના અહેવાલમાં ભારતની નબળી સ્થિતિ માટે કેટલાક ચોક્કસ અને ગંભીર પરિબળોને જવાબદાર ગણાવવામાં આવ્યા છે:
૧. પત્રકારો સામે કાનૂની ગાળિયો અને કેસો
અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં જમીની સ્તરે કામ કરતા પત્રકારો, ખાસ કરીને તપાસકર્તા પત્રકારો (Investigative Journalists) સામે કાયદાકીય કાર્યવાહીનો વ્યાપ વધ્યો છે. દેશદ્રોહ, યુએપીએ (UAPA – અનલૉફુલ એક્ટિવિટીઝ પ્રિવેન્શન એક્ટ) અને આઇટી એક્ટની વિવિધ કલમો હેઠળ પત્રકારો સામે એફઆઈઆર (FIR) નોંધવાની ઘટનાઓ વધી છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે કાયદાનો ઉપયોગ પત્રકારોને ડરાવવા અને તેમનો અવાજ દબાવવા માટે એક હથિયાર તરીકે કરવામાં આવી રહ્યો છે.
૨. શારીરિક અસુરક્ષા અને હિંસા
ગ્રામીણ વિસ્તારો અને નાના નગરોમાં ભ્રષ્ટાચાર કે સ્થાનિક માફિયાઓ વિરુદ્ધ લખતા પત્રકારો પર જીવલેણ હુમલાઓ થતા રહે છે. ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર, ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા પર મહિલા પત્રકારોને ટ્રોલિંગ, બળાત્કાર અને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ આપવાનું પ્રમાણ ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચ્યું છે. પત્રકારોની સુરક્ષા માટે યોગ્ય કાયદાકીય કવચનો અભાવ મોટો પડકાર છે.
૩. મીડિયાનું કોર્પોરેટાઈઝેશન અને ‘ગોદી મીડિયા’નો પ્રભાવ
ભારતીય મીડિયા ઉદ્યોગ પર મોટા કોર્પોરેટ હાઉસોનો કબજો વધી રહ્યો છે. ન્યૂઝ ચેનલો અને અખબારોના માલિકોના સીધા રાજકીય કે વ્યાપારી હિતો સરકાર સાથે જોડાયેલા હોવાના કારણે પક્ષપાતી પત્રકારત્વને વેગ મળ્યો છે. જે મીડિયા ગૃહો સરકારની નીતિઓની આકરી ટીકા કરે છે, તેમને સરકારી જાહેરાતો બંધ કરીને આર્થિક રીતે નબળા પાડવાના પ્રયાસો થાય છે. પરિણામે, મુખ્ય પ્રવાહનું મીડિયા જનતાના પ્રશ્નો ઉઠાવવાને બદલે સત્તાધારી પક્ષના પ્રચાર મધ્યમ તરીકે કામ કરતું હોવાનો આક્ષેપ અહેવાલમાં કરાયો છે.
૪. કાશ્મીર અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સેન્સરશિપ
જમ્મુ-કાશ્મીર તેમજ પૂર્વોત્તર ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પત્રકારો માટે મુક્તપણે કામ કરવું અત્યંત મુશ્કેલ બન્યું છે. ઇન્ટરનેટ શટડાઉન, માહિતી પર પ્રતિબંધ અને સ્થાનિક પત્રકારોની અટકાયત જેવી ઘટનાઓએ ભારતના સ્કોરને વૈશ્વિક સ્તરે ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલ જાહેર થયા બાદ ભારતમાં રાજકીય ગરમાવો આવી ગયો છે. દેશની અંદર આ મુદ્દે બે ભિન્ન પક્ષો સામસામે આવી ગયા છે:
- સરકાર અને સમર્થકોનો પક્ષ: ભારત સરકાર અગાઉ પણ આવા વૈશ્વિક ઇન્ડેક્સને ફગાવતી આવી છે. સરકારનું માનવું છે કે પશ્ચિમી દેશોની સંસ્થાઓ દ્વારા તૈયાર કરાતા આ અહેવાલો પક્ષપાતી હોય છે અને તેમની પદ્ધતિ (Methodology) અપારદર્શક હોય છે. ભારતમાં પ્રેસ સંપૂર્ણપણે મુક્ત છે અને સોશિયલ મીડિયાથી લઈને હજારો ન્યૂઝ પોર્ટલ કોઈ પણ રોકટોક વગર સરકારની ટીકા કરે છે. તેથી 157મું સ્થાન ભારતની વાસ્તવિક છબી રજૂ કરતું નથી.
- વિપક્ષ અને નાગરિક સંગઠનોનો પક્ષ: બીજી તરફ, વિરોધ પક્ષો અને પત્રકાર સંઘો (જેવા કે પ્રેસ ક્લબ ઓફ ઈન્ડિયા અને એડિટર્સ ગિલ્ડ) આ અહેવાલને દેશ માટે ચેતવણી સમાન ગણાવી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ જો આટલો નબળો પડશે, તો નાગરિકોના અધિકારોની રક્ષા કોણ કરશે? સત્તા સામે સત્ય બોલનારા પત્રકારોને જેલમાં ધકેલવાની નીતિ તાત્કાલિક બંધ થવી જોઈએ.
  પ્રેસની સ્વતંત્રતા માત્ર પત્રકારો પૂરતી મર્યાદિત નથી, તે સીધી રીતે દેશના સામાન્ય નાગરિકની અભિવ્યક્તિની આઝાદી સાથે જોડાયેલી છે. જો મીડિયા ડર વગર કામ નહીં કરી શકે, તો શાસનની ખામીઓ, નાણાકીય કૌભાંડો અને માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ક્યારેય બહાર નહીં આવે.
  ભારતે જો વૈશ્વિક મંચ પર એક મજબૂત અને પ્રગતિશીલ લોકશાહી તરીકે પોતાની ઓળખ જાળવી રાખવી હોય, તો આ રેન્કિંગને માત્ર ‘પશ્ચિમી ષડયંત્ર’ કહીને નકારી દેવાને બદલે આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. પત્રકારોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, કાયદાનો દુરુપયોગ અટકાવવો અને ડિજિટલ પત્રકારત્વને મુક્ત વાતાવરણ પૂરું પાડવું એ સમયની માંગ છે. એક સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ મીડિયા જ ભારતીય લોકશાહીના પાયાને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.