**વિજયનગરની આદિવાસી ભૂમિમાં જીવંત પરંપરા: ‘ઢૂંઢ’ પ્રથા – વારસાની શાનદાર ઉજવણી**
**વિજયનગરની આદિવાસી ભૂમિમાં જીવંત પરંપરા: ‘ઢૂંઢ’ પ્રથા – વારસાની શાનદાર ઉજવણી**
અરવલ્લીની લીલીછમ પર્વતમાળાઓ વચ્ચે વસેલા સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર તાલુકામાં, આદિવાસી સમુદાયની સાંસ્કૃતિક વિરાસત આજે પણ પૂર્ણ જોશ અને જીવંતતા સાથે ચમકી રહી છે. અહીંના આદિવાસી વિસ્તારોમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી ‘ઢૂંઢ’ પ્રથા એક એવી અનોખી પરંપરા છે જે પરિવારિક બંધનોને મજબૂત કરે છે અને સમુદાયમાં ખુશીના રંગો ભરે છે. આ પ્રથા માત્ર એક ઉત્સવ નથી, પરંતુ પેઢીઓથી પસાર થતી સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે જે આધુનિક જીવનના તોફાન વચ્ચે પણ અડીખમ ઊભી છે.
‘ઢૂંઢ’ પ્રથાનો ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પાર્શ્વભૂમિ
વિજયનગર તાલુકાના આદિવાસી વિસ્તારો, જેમ કે કાલવણ આતરસુબા,વજેપુર, બાલેટા અને પાલ દઢવાવ જેવા ગામોમાં, આ પ્રથા સદીઓથી અખંડિત રીતે પાળવામાં આવે છે. આદિવાસી સમાજમાં ‘ઢૂંઢ’ એટલે કે ‘શોધ’ અથવા ‘આગમનની ઉજવણી’ – જે બહેનના પુત્ર (ભાણીયા)ની જીવનની પ્રથમ હોળીને વિશેષ રીતે મનાવે છે. સ્થાનિક વડીલોના જણાવ્યા મુજબ, આ પરંપરા આદિવાસીઓના પ્રાચીન રિવાજોમાંથી ઉદ્ભવી છે, જ્યાં પરિવાર અને સમુદાયની એકતા મુખ્ય છે. તેમના મતે, “ઢૂંઢ એ માત્ર ઉત્સવ નથી, પરંતુ નવા જીવનના આગમનને આશીર્વાદ અને ખુશીથી સ્વીકારવાનો માર્ગ છે.”
આ પ્રથા હોળી તહેવારના અગાઉના દિવસોમાં ઉજવાય છે, જ્યારે ભાણીયાના ઘરમાં નવી જીવનની પ્રથમ વસંતની ઉજવણી થાય છે. આદિવાસી સમુદાયમાં સ્ત્રીઓને પુરુષોની બરાબરીમાં હક્કો અને માન મળે છે, અને આ પ્રથા તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે, જ્યાં મામા પરિવારની ભૂમિકા કેન્દ્રસ્થાને હોય છે.
ઉત્સવની વિગતવાર ઉજવણી: ઢોલના તાલ અને નૃત્યની મહેફિલ
આ દિવસે મામા પરિવાર મોટી સંખ્યામાં એકઠા થાય છે. તેઓ ઢોલ અને કૂડી ના ધમાકેદાર તાલે નાચતા-ગાતા ભાણીયાના ઘર તરફ કૂચ કરે છે. સાથે લાવે છે ઘોડિયું (પારણું), રંગબેરંગી કપડાં, સોના ચાંદીના ઘરેણા, ખજૂર, મીઠાઈ અને અન્ય ભેટો જે નવા બાળકના આગમનને વધુ આનંદમય બનાવે છે. ઘર પહોંચતા જ ઢોલ-કૂડીના અવાજથી આખું ગામ ગૂંજી ઊઠે છે. પરિવારના સભ્યો અને પડોશીઓ મળીને પરંપરાગત નૃત્ય કરે છે, જેમાં આદિવાસી ગીતો અને લોકનૃત્યોની મહેફિલ જામે છે.
આ ઉત્સવમાં ઢોલના ધબકારા સાથે કૂડીના મધુર સ્વરો મળીને એક અનોખો સંગીત રચે છે, જે આદિવાસીઓની પ્રકૃતિ સાથેની જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. નાચમાં ભાગ લેનારાઓ પરંપરાગત વસ્ત્રો પહેરે છે – પુરુષો સાદા ધોતી અને ટોપીમાં, જ્યારે સ્ત્રીઓ રંગીન ઘાઘરા અને ઝભ્ભામાં – જે આખા દ્રશ્યને વધુ આકર્ષક બનાવે છે. આ પ્રથા દરમિયાન ખાસ વાનગીઓ જેમ કે મકાઈના રોટલા, દાળ અને મીઠાઈઓ પીરસવામાં આવે છે, જે સમુદાયની સામૂહિક ખુશીને વધારે છે.
“આ પ્રથા અમારી સંસ્કૃતિનું હૃદય છે. તે અમને અમારા મૂળિયા સાથે જોડી રાખે છે અને યુવા પેઢીને પરંપરાઓનું મહત્વ શીખવે છે.” આવા ઉત્સવો વિશ્વ આદિવાસી દિવસ જેવા અવસરો સાથે જોડાયેલા છે, જ્યાં સમુદાયની એકતા અને વારસાની વાતો થાય છે
આધુનિક સમયમાં ‘ઢૂંઢ’નું મહત્વ અને પડકારો
આજના ઝડપી આધુનિકીકરણના યુગમાં, જ્યારે શહેરી જીવન અને ટેક્નોલોજી આદિવાસી વિસ્તારોમાં પ્રવેશી રહી છે, ત્યારે ‘ઢૂંઢ’ જેવી પરંપરાઓને જાળવી રાખવી એક પડકાર છે. તેમ છતાં, વિજયનગરના આદિવાસીઓ તેને ગર્વથી અનુસરે છે. આ પ્રથા માત્ર પરિવારિક સંબંધોને મજબૂત કરે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ અને પ્રકૃતિ સાથેના જોડાણને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. તે યુવા પેઢીને તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે જોડી રાખે છે અને તેમને આધુનિક જીવનમાં પણ પરંપરાઓનું મહત્વ સમજાવે છે.
વારસાને જીવંત રાખવાની પ્રેરણા
વિજયનગર તાલુકાની આ ‘ઢૂંઢ’ પ્રથા એક એવું જીવંત ઉદાહરણ છે જે અન્ય વિસ્તારો માટે પ્રેરણારૂપ બની શકે છે. તે આદિવાસી સમુદાયની સમૃદ્ધિ અને એકતાને ઉજાગર કરે છે, અને આધુનિક સમયમાં પણ પરંપરાઓને જાળવી રાખવાનું મહત્વ શીખવે છે. જો તમે આ વિસ્તારમાં મુલાકાત લો તો આવા ઉત્સવોમાં ભાગ લઈને તેનો આનંદ અનુભવી શકો છો. આ પરંપરા અમર રહે તે માટે સમુદાયના પ્રયાસો અને સરકારી સમર્થન જરૂરી છે, જેથી આવનારી પેઢીઓ પણ તેનો આનંદ માણી શકે.
અહેવાલ જયંતિ પરમાર સાબરકાંઠા
