કામદારનું મોત નોકરીના કારણે ના થયું હોય તો વળતર ના મળે : ગુજરાત હાઈકોર્ટ
ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક મહત્ત્વના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જો કોઈ કામદારનું મૃત્યુ તેની નોકરી કે વ્યવસાયને કારણે ન થયું હોય, તો તેના પરિવારને વળતર મળી શકે નહીં. કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, ઈએસઆઈ(ESI) એક્ટ હેઠળ આર્થિક લાભો મેળવવા માટે એ સાબિત કરવું જરૂરી છે કે મૃત્યુ પાછળનું કારણ નોકરી દરમિયાન થયેલી કોઈ ઈજા અથવા કામના કારણે લાગેલી કોઈ ગંભીર બીમારી છે. જો કામ અને બીમારી વચ્ચે આવું કોઈ સીધું જોડાણ જોવા ન મળે, તો કામદારના આશ્રિતો વળતર માટે હકદાર ગણાશે નહીં.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે ઈએસઆઈ(ESI) એક્ટ હેઠળ વળતર મેળવવા અંગે એક અત્યંત મહત્ત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ કામદારનું મૃત્યુ નોકરી દરમિયાન થાય, તો પણ તેના પરિવારને વળતર ત્યારે જ મળી શકે જો એ સાબિત થાય કે મૃત્યુનું કારણ નોકરી દરમિયાન થયેલી કોઈ ઈજા અથવા કામના કારણે થયેલી બીમારી છે. આ ચુકાદામાં જસ્ટિસ જે.સી. દોશીએ હાર્ટ એટેકથી મૃત્યુ પામનાર એક કામદારની વિધવાને વળતર આપવાના ઈએસઆઈ કોર્ટના અગાઉના હુકમને રદબાતલ જાહેર કર્યો છે.
કોર્ટનું માનવું છે કે માત્ર નોકરીના સ્થળે હાજર હોવાને કારણે કે કુદરતી કારણોસર થયેલા મૃત્યુ બદલ વળતરનો દાવો કરી શકાય નહીં. વળતર મેળવવા માટે એ પુરવાર કરવું અનિવાર્ય છે કે જે તે બીમારી અથવા ઈજા સીધી રીતે રોજગાર કે કામના બોજ સાથે જોડાયેલી હતી. જો કામ અને બીમારી વચ્ચેનું આ જોડાણ પુરાવા સાથે સાબિત ન થાય, તો આશ્રિતોને મળતા આર્થિક લાભો આપી શકાય નહીં. આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં કામદારોના વળતરના કેસોમાં કાયદાકીય અર્થઘટન માટે ખૂબ જ નિર્ણાયક સાબિત થશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ કેસની વિગતો તપાસતા જણાવ્યું કે, કામદારના મૃત્યુ અને તેની નોકરી વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવો જરૂરી છે. આ કિસ્સામાં, મૃતક રમણભાઈ પટેલના પત્ની એ સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા કે તેમના પતિનું મૃત્યુ નોકરી દરમિયાન ઉદ્ભવેલી કોઈ બીમારી કે ઈજાને કારણે થયું હતું. કાયદાકીય રીતે, જ્યાં સુધી એ પુરવાર ન થાય કે મૃત્યુનું કારણ વ્યવસાયિક રોગ અથવા કામ દરમિયાન થયેલી ઈજા છે, ત્યાં સુધી ઈએસઆઈ(ESI) એક્ટ હેઠળ મળવાપાત્ર આર્થિક લાભો કે વળતર આશ્રિતોને આપી શકાય નહીં.
કેસની વિગત મુજબ, રમણભાઈ બજાજ પ્રોસેસર્સમાં ફીટર મિકેનિક તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. 6 સપ્ટેમ્બર, 2004ના રોજ બીજી શિફ્ટમાં કામ કરતી વખતે અચાનક તેમની તબિયત લથડી હતી. તેમને છાતી અને પેટમાં દુખાવો થતા તેઓ વિભાગના એક ખૂણામાં આરામ કરવા સૂઈ ગયા હતા. જોકે, હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આ સંજોગોમાં કામના કારણે જ તબિયત બગડી હોય તેવા કોઈ નક્કર પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી, જેના કારણે તેમને કોઈ નિર્ભરતા લાભો મળી શકે તેમ નથી.
તબિયત વધુ બગડતા કામદારને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડોક્ટરોએ તેમને મૃત જાહેર કર્યા હતા. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં મૃત્યુનું કારણ હાર્ટ એટેક હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આ ઘટના બાદ મૃતકની વિધવાએ આર્થિક વળતર મેળવવા માટે ઈએસઆઈ(ESI) કોર્પોરેશનમાં અરજી કરી હતી, પરંતુ ત્યાંથી તેમની માંગણી નકારી દેવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ઈએસઆઈ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા, જ્યાં તેમને સફળતા મળી અને કોર્ટે વળતર મંજૂર કરવાનો હુકમ કર્યો.
જોકે, ઈએસઆઈ કોર્ટના આ નિર્ણયને ઈએસઆઈ કોર્પોરેશન દ્વારા ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. આ કેસમાં કમનસીબી એ રહી કે આર્થિક રીતે નબળા હોવાને કારણે વિધવા કોઈ મોટા અને નિષ્ણાત વકીલની સેવા લઈ શક્યા નહીં. જો કોઈ કુશળ વકીલ હોત, તો કદાચ કાયદાનું અર્થઘટન એવી રીતે કરી શક્યા હોત કે જે હાઈકોર્ટના જસ્ટિસને તર્કબદ્ધ રીતે સમજાવી વળતર અપાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકેત.
