અરવલ્લી
અહેવાલ – હિતેન્દ્ર પટેલ
*પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જંતુનાશક શસ્ત્રો….નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર, અગ્ન્યસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્કની તૈયારી તથા ઉપયોગ*
*જીવાતોનો રામબાણ ઈલાજ….નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર, અગ્ન્યસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્ક બનાવો ઘરે*
આજના આધુનિક કૃષિ વ્યવસ્થામાં રાસાયણિક જંતુનાશકોનો અતિ વપરાશ જમીનને બંજર બનાવી રહ્યો છે, પાણીને ઝેરી બનાવી રહ્યો છે અને માનવ સ્વાસ્થ્યને ખતરામાં મૂકી રહ્યો છે. આવા સમયે પ્રાકૃતિક ખેતી એક આશાનું કિરણ છે. પદ્મશ્રી સુભાષ પાલેકરની શૂન્ય બજેટ પ્રાકૃતિક ખેતી (ઝેડબીએનએફ)માં દેશી ગાયના છાણ-મૂત્ર અને સ્થાનિક છોડ-વનસ્પતિઓના આધારે તૈયાર કરાતા જંતુનાશક શસ્ત્રો ખેડૂતોના સાચા સાથી બની રહ્યા છે. આ શસ્ત્રોમાં નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર, અગ્ન્યસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્કનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા ઘરે જ શૂન્ય ખર્ચે અથવા ન્યૂનતમ ખર્ચે તૈયાર થાય છે, પાકના ફાયદાકારક જીવાતોને નુકસાન નથી પહોંચાડતા અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે. ગુજરાતના અમદાવાદ જેવા વિસ્તારોમાં પણ આ પદ્ધતિ અપનાવીને ખેડૂતો સારા પરિણામ મેળવી રહ્યા છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જીવાત નિયંત્રણની પ્રથમ પસંદગી નિમાસ્ત્ર છે. લીમડા (નીમ)ના પાંદડા અને લીંબોળીના આધારે તૈયાર થતું આ શસ્ત્ર ચૂસીયા જંતુઓ જેમ કે એફિડ્સ, જેસિડ્સ, વ્હાઇટફ્લાય અને નાની ઈયળોનું અસરકારક નિયંત્રણ કરે છે. તેની તૈયારી અત્યંત સરળ છે. ૧૦૦ લિટર પાણીમાં ૫ કિલો લીલા લીમડાના પાંદડા અથવા સૂકી લીંબોળીને મિક્સરમાં બારીક પીસીને પેસ્ટ બનાવો. તેમાં ૫ લિટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર અને ૧ કિલો દેશી ગાયનું તાજું છાણ ઉમેરો. લાકડીથી ઘડિયાળની દિશામાં ૫ મિનિટ હલાવીને છાંયડામાં કપડાથી ઢાંકીને ૨ દિવસ રાખો. દરરોજ સવાર-સાંજ ૫-૫ મિનિટ હલાવતા રહો. ૨ દિવસ પછી કપડાથી ગાળી લો. આ નિમાસ્ત્ર ૬ મહિના સુધી સંગ્રહી શકાય છે. ઉપયોગમાં ૧૬ લિટરના સ્પ્રે પંપમાં નવા પાક (૨૧ દિવસ સુધી) માટે ૨ લિટર અને જૂના પાક માટે ૪ લિટર નિમાસ્ત્ર નાખીને સવારે કે સાંજે છંટકાવ કરો. જીવાતની તીવ્રતા અનુસાર માત્રા વધારી અથવા ઘટાડી શકાય છે.
જો નિમાસ્ત્રથી પૂરતું નિયંત્રણ ન મળે તો બ્રહ્માસ્ત્રનો વારો આવે છે. આ શસ્ત્ર મોટી ઈયળો, ફળ અને ફોડીમાં રહેતા જંતુઓ તથા ચૂસીયા પ્રકારના જીવાતો માટે અત્યંત શક્તિશાળી છે. તેની તૈયારીમાં ૧૦ લિટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર લો અને તેમાં ૩ કિલો લીમડાના પાનની ચટણી, ૨ કિલો કરંજ, ૨ કિલો સીતાફળ (કસ્ટર્ડ એપલ), ૨ કિલો ધતુરા, ૨ કિલો જામફળ, ૨ કિલો આંબા, ૨ કિલો એરંડા અને ૨ કિલો બીલિપત્ર (બેલ)ની ચટણી ઉમેરો. બધા પાંદડા સ્થાનિક ઉપલબ્ધ હોય તે પ્રમાણે ૪-૫ પ્રકારના પણ વાપરી શકાય છે. મિશ્રણને ધીમા તાપે ૨-૩ વખત ઉકળવા દો, પછી ૨૪ કલાક છાંયડામાં ઠંડુ કરો અને કપડાથી ગાળી લો. આ બ્રહ્માસ્ત્ર પણ ૬ મહિના સુધી રાખી શકાય છે. ઉપયોગમાં ૧૦૦ લિટર પાણીમાં ૨થી ૩ લિટર બ્રહ્માસ્ત્ર નાખીને છંટકાવ કરો. પાકની વય અને જીવાતની તીવ્રતા અનુસાર માત્રા સમાયોજિત કરી શકાય છે.
અગ્ન્યસ્ત્ર તો જાણે અગ્નિનું શસ્ત્ર છે – તે મોટા બોરર્સ, સ્ટેમ બોરર, ફ્રુટ બોરર અને પોડ બોરર જેવા જંતુઓને તરત જ નિયંત્રિત કરે છે. તેની તૈયારીમાં ૨૦ લિટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્રમાં ૫ કિલો લીમડાના પાનની ચટણી, ૫૦૦ ગ્રામ તમાકુનો પાવડર, ૫૦૦ ગ્રામ તીખા લીલા મરચાની ચટણી અને ૨૫૦ ગ્રામ દેશી લસણની ચટણી ઉમેરો. લાકડીથી હલાવીને બે-ત્રણ વખત ઉકાળો, ૨૪ કલાક ઠંડુ કરો અને ગાળી લો. આ અગ્ન્યસ્ત્ર ૬ મહિના સુધી સંગ્રહી શકાય છે. એક એકર માટે ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૬ લિટર અગ્ન્યસ્ત્ર નાખીને છંટકાવ કરો. તેનો ઉપયોગ વૃક્ષની ડાળીઓ, ફૂલો અને ફળોમાં રહેતા જંતુઓ માટે ખૂબ અસરકારક છે.
આ બધા શસ્ત્રોનું સંયુક્ત અને સર્વશ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ છે દશપર્ણી અર્ક. આ અર્ક દસ પ્રકારના પાંદડાઓના આધારે તૈયાર થાય છે અને તે નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર તથા અગ્ન્યસ્ત્રનું સંપૂર્ણ વિકલ્પ છે. તે તમામ પ્રકારના જંતુઓ – ચૂસીયા, બોરર, ઈયળ અને મેગોટ્સ – ને નિયંત્રિત કરે છે. તૈયારીમાં પ્રથમ દિવસે ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૨૦ લિટર ગૌમૂત્ર અને ૨ કિલો તાજું છાણ નાખીને ૨ કલાક ઢાંકી રાખો. તેમાં ૫૦૦ ગ્રામ હળદર પાવડર, ૫૦૦ ગ્રામ આદુની ચટણી અને ૧૦ ગ્રામ હીંગ પાવડર ઉમેરીને આખી રાત રાખો. બીજા દિવસે ૧ કિલો તીખા મરચાની ચટણી, ૫૦૦ ગ્રામ લસણની ચટણી અને ૧ કિલો તમાકુ પાવડર નાખો. ત્રીજા દિવસે લીમડા, કરંજ, સીતાફળ, ધતુરો, એરંડા, બીલિપત્ર, તુલસી, આંકડો, આંબો, જામફળ વગેરેમાંથી કોઈપણ દસ પ્રકારના ૨ કિલો દરેક પાંદડા (કુલ ૨૦ કિલો) ચટણી કરીને મિશ્રણમાં ડુબાડો. ૩૦-૪૦ દિવસ છાંયડામાં રોજ ૫ મિનિટ હલાવીને રાખો અને પછી ગાળી લો. આ અર્ક ૬ મહિના સુધી વાપરી શકાય છે. ઉપયોગમાં ૧૦૦થી ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૬થી ૮ લિટર અર્ક નાખીને એક એકરમાં છંટકાવ કરો.આ બધા જંતુનાશક શસ્ત્રોનો ઉપયોગ દર ૧૫ દિવસે અથવા જીવાતના દેખાવ પર આધારિત કરવો જોઈએ. તેમનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેઓ પર્યાવરણને નુકસાન નથી પહોંચાડતા, માટીના સૂક્ષ્મજીવોને વધારે છે અને ખેડૂતની આવક વધારે છે કારણ કે ખર્ચ નહીંવત્ છે. ગુજરાતના ખેડૂતો અનેક કિસ્સાઓમાં આ પદ્ધતિથી ચિલી, શાકભાજી અને અનાજનું ઉત્પાદન વધ્યું છે અને ખર્ચ અડધાથી પણ ઓછો થયો છે. આજે જ આ શસ્ત્રો તૈયાર કરીને પોતાના ખેતરમાં અપનાવો અને કુદરત સાથે જીવતા ખેતીનો આનંદ માણો. પ્રાકૃતિક ખેતી એ માત્ર ખેતી નથી, તે જીવન જીવવાની કલા છે.સ્વસ્થ, સમૃદ્ધ અને સુસ્થિર.
