ગુજરાતમાં ‘SIR’ વિવાદ અને ફોર્મ-7ના દુરુપયોગથી મતાધિકાર પર સંકટ, તંત્ર મૌન !!!
ગુજરાતમાં ચાલી રહેલી ‘SIR’ (Special Intensive Revision) પ્રક્રિયા અને તેના આડમાં ફોર્મ-7ના કથિત દુરુપયોગે રાજ્યની રાજકીય અને નાગરિક દુનિયામાં તીવ્ર ચકચાર જગાવી છે. આ વિવાદ માત્ર વહીવટી ખામીઓ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે સીધો ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થાના મૂળભૂત સિદ્ધાંત—મતાધિકાર—પર પ્રહાર કરે છે. મતદાર યાદીમાંથી સાચા અને પાત્ર નાગરિકોના નામ કાઢી નાખવાના આરોપો જો સાચા સાબિત થાય, તો તેને લોકશાહીની “શાંત હત્યા” કહેવામાં અતિશયોક્તિ નહીં ગણાય.
SIR: વ્યવસ્થા સુધારવાની પ્રક્રિયા કે રાજકીય હથિયાર?
Special Intensive Revision એટલે મતદાર યાદીની વિશેષ અને સઘન તપાસ. સિદ્ધાંત મુજબ, આ પ્રક્રિયાનો હેતુ ખોટા, ડુપ્લિકેટ અથવા અયોગ્ય નામોને દૂર કરી યાદીને શુદ્ધ કરવાનો છે. પરંતુ ગુજરાતમાં અમલમાં આવેલી SIR પ્રક્રિયા અંગે ઉઠી રહેલા પ્રશ્નો એ સંકેત આપે છે કે આ પ્રક્રિયા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વ્યવસ્થા સુધારવાને બદલે શંકાસ્પદ રીતે મતદારોને બહાર ફેંકવાનું સાધન બની ગઈ છે.
વિશ્વસનીય સૂત્રો અને નાગરિક સંગઠનોના જણાવ્યા મુજબ, ઘણા વિસ્તારોમાં SIR દરમિયાન બિનજરૂરી ઉતાવળ, અપૂર્ણ ચકાસણી અને માનવિય સંવેદનશીલતાનો અભાવ જોવા મળ્યો છે. પરિણામે, વર્ષોથી મતદાન કરતા નાગરિકો એક જ ઝાટકે “અસ્તિત્વવિહોણા મતદાર” બની ગયા.
ફોર્મ-7: કાયદેસર સાધન કે દુરુપયોગનું હથિયાર?
ફોર્મ-7 એ મતદાર યાદીમાંથી નામ કાઢી નાખવાનું કાનૂની સાધન છે. નિયમ અનુસાર, મતદારનું અવસાન, કાયમી સ્થળાંતર અથવા અયોગ્યતા સાબિત થાય ત્યારે જ ફોર્મ-7 લાગુ પડે છે, અને તે પણ યોગ્ય નોટિસ તથા સાંભળણી પછી.
પરંતુ ગુજરાતના વર્તમાન વિવાદમાં એવો ગંભીર આરોપ છે કે ફોર્મ-7નો બેફામ અને મનમાની રીતે ઉપયોગ થયો છે. ઘણા મતદારોને કોઈ નોટિસ આપવામાં આવી નથી, કોઈ તપાસ કરવામાં આવી નથી અને કોઈ સાંભળણી પણ યોજાઈ નથી. આ સ્થિતિ કાયદાના રાજ (Rule of Law) પર સીધો સવાલ ઉભો કરે છે.
ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ કેમ વધુ કાપ?
વિપક્ષ અને નાગરિક સમાજ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલો સૌથી તીખો સવાલ એ છે કે ફોર્મ-7 દ્વારા નામ કાપવાની પ્રક્રિયા ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ કેમ વધુ જોવા મળી? શહેરી ગરીબ વિસ્તારો, શ્રમિક વસાહતો, અલ્પસંખ્યક વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારો અને સ્થળાંતરિત મજૂરો રહેતા વિસ્તારો ખાસ કરીને અસરગ્રસ્ત હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આ આંકડાકીય અસમાનતા માત્ર સંયોગ છે કે કોઈ સુયોજિત નીતિનો ભાગ—એ પ્રશ્ને રાજકીય તાપમાન વધારી દીધું છે.
નાગરિકોના કડવા અનુભવો
અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ અને અન્ય શહેરોમાંથી સામે આવેલા અનુભવો અત્યંત ચિંતાજનક છે. એક વૃદ્ધ મતદારે કહ્યું, “મારા હાથમાં મતદાર કાર્ડ છે, આધાર છે, બધું છે, છતાં મારું નામ યાદીમાં નથી.”
એક મહિલા મતદારે આક્ષેપ કર્યો કે, “ઘરે કોઈ આવ્યો નહીં, કોઈ પૂછપરછ નહીં—સીધું નામ કાપી નાખ્યું.” આવા અનુભવો લોકશાહી પ્રત્યે લોકોના વિશ્વાસને ખોખલો બનાવે છે.
બંધારણીય હક્કો પર સીધો હુમલો
મતાધિકાર કોઈ દયા નથી, પરંતુ બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલો મૂળભૂત હક્ક છે. કોઈ નાગરિકને કારણ વગર મત આપવાથી રોકવું એ માત્ર વહીવટી ભૂલ નહીં, પરંતુ બંધારણીય ગુનો છે.
કાનૂની નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે જો ફોર્મ-7નો ઉપયોગ યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના થયો હોય, તો તે ન્યાયિક તપાસ લાયક ગંભીર મુદ્દો છે. આવી કાર્યવાહી સામે હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
રાજકીય ઘમાસાણ અને આરોપ-પ્રત્યારોપ
વિપક્ષી પક્ષોએ આ મુદ્દે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો છે કે મતદાર યાદી સાથે ચેડા કરીને ચૂંટણીના પરિણામોને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. વિરોધ પ્રદર્શન, આવેદનો અને કાનૂની લડતની ચેતવણી સાથે રાજકીય માહોલ ગરમાયો છે.
બીજી તરફ, સત્તાધારી પક્ષે તમામ આરોપોને “આધારહીન અને રાજકીય પ્રેરિત” ગણાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે ખોટા મતદારોને દૂર કરવું એ લોકશાહી મજબૂત કરવાની પ્રક્રિયા છે, પરંતુ આ દલીલ ઘણા નાગરિકોને સંતોષ આપી શકી નથી.
ચૂંટણી પંચ: મૌન કે મજબૂત પગલાં?
ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા આ સમગ્ર વિવાદમાં કેન્દ્રસ્થાને છે. પંચે કહ્યું છે કે નિયમો મુજબ પ્રક્રિયા થઈ છે અને ફરિયાદ માટે મંચ ઉપલબ્ધ છે. જોકે, વિવેચકોનું કહેવું છે કે પંચની ભૂમિકા વધુ સક્રિય, પારદર્શક અને જવાબદાર હોવી જોઈએ.
દરેક ફોર્મ-7 માટે જાહેર કારણ, ખુલ્લી માહિતી અને સ્વતંત્ર ચકાસણી—આવી માંગ હવે વધુ ઉગ્ર બની રહી છે.
લોકશાહીની વિશ્વસનીયતા પર પડતો પડછાયો
જો નાગરિકોને એવું લાગવા લાગે કે તેમનો મત કાગળ પર જ મરી જાય છે, તો લોકશાહી માત્ર ઔપચારિકતા બની રહેશે. ખાસ કરીને યુવાનો અને પ્રથમ વખત મતદાન કરનારાઓ માટે આવી નિરાશા લાંબા ગાળે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
મતદાર યાદી સાથે ચેડા અંગે ઊભા થયેલા શંકાઓ ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા પર કાળા ડાઘ સમાન છે.
હવે માર્ગ શું?
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે SIR જેવી પ્રક્રિયા ટેકનોલોજી આધારિત હોવા સાથે માનવિય અને જવાબદાર હોવી જોઈએ. દરેક મતદારને લેખિત નોટિસ, SMS અથવા ડિજિટલ માધ્યમથી જાણ કરવી ફરજિયાત કરવી જોઈએ.
ફોર્મ-7ના ઉપયોગ પર સ્વતંત્ર દેખરેખ, સમયબદ્ધ ફરિયાદ નિવારણ અને દુરુપયોગ સામે કડક કાર્યવાહી—આ પગલાં વિના વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત થવો મુશ્કેલ છે.
નિષ્કર્ષ: લોકશાહીની અગ્નિપરીક્ષા
ગુજરાતમાં ‘SIR’ વિવાદ અને ફોર્મ-7ના દુરુપયોગના આરોપો રાજ્યની લોકશાહી માટે અગ્નિપરીક્ષા સમાન છે. આ મુદ્દે પારદર્શક તપાસ, જવાબદારી અને સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો તેની અસર માત્ર એક ચૂંટણી પૂરતી નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે લોકશાહીના સ્વાસ્થ્ય પર પડશે.
મતદાન એ નાગરિકની અવાજ છે—અને જો એ અવાજ દબાવવામાં આવશે, તો ઇતિહાસ મૌન નહીં રહે.
