અરવલ્લી
અહેવાલ – હિતેન્દ્ર પટેલ
જીવામૃત એટલે જ કુદરતી ખેતીનું “જીવન-અમૃત” જે જમીનને પુનઃજીવિત કરે છે અને ખેડૂતને આત્મનિર્ભર બનાવે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જીવામૃત તૈયાર કરવાની સરળ અને અસરકારક રીત
પ્રાકૃતિક ખેતીના મુખ્ય સ્તંભોમાંથી એક છે જીવામૃત જે જમીનને જીવંત બનાવે છે અને પાકને કુદરતી રીતે પોષણ આપે છે. શ્રી સુભાષ પાલેખરજી દ્વારા વિકસિત શૂન્ય બજેટ કુદરતી ખેતી (SPNF/ZBNF)માં જીવામૃતને “જમીનનું અમૃત” કહેવામાં આવે છે. આ એક ફર્મેન્ટેડ જૈવિક ખાતર છે જે દેશી ગાયના ગોબર અને ગૌમૂત્ર પર આધારિત છે. તેમાં લાખો લાભદાયી જીવાણુઓ (માઇક્રોબ્સ) વધારીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે, પોષક તત્ત્વો ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને રાસાયણિક ખાતરની જરૂરિયાત નાબૂદ કરે છે.જીવામૃત તૈયાર કરવું ખૂબ જ સરળ છે અને તેમાં માત્ર સ્થાનિક, સસ્તી અને ઉપલબ્ધ સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે. એક એકર ખેતર માટે પૂરતું જીવામૃત બનાવવા માટેની મુખ્ય રેસીપી (સુભાષ પાલેખર પદ્ધતિ અનુસાર) નીચે મુજબ છે:
જરૂરી સામગ્રી (200 લિટર જીવામૃત માટે):
• દેશી ગાયનું તાજું ગોબર – 10 કિલો
• દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર – 5 થી 10 લિટર (સામાન્ય રીતે 10 લિટર)
• દેશી ગોળ – 1 થી 2 કિલો (સામાન્ય રીતે 2 કિલો)
• ચણાનો લોટ અથવા કોઈપણ દાળનો લોટ (બેસન) – 1 થી 2 કિલો (સામાન્ય રીતે 2 કિલો)
• ખેતરની અથવા ઝાડ નીચેની તાજી માટી – એક મુઠ્ઠી (લગભગ 100-200 ગ્રામ)
• પાણી – 200 લિટર (સ્વચ્છ, ક્લોરિન વગરનું)
તૈયાર કરવાની પગલું-દર-પગલું રીત:
1. ડ્રમ તૈયાર કરો : 200 લિટરનું પ્લાસ્ટિક, માટીનું અથવા ફાઇબરનું ડ્રમ લો (લોખંડનું નહીં). તેને સ્વચ્છ કરી લો અને થોડું પાણી ભરી રાખો.
2. ગોળ ઓગાળો : સવારે વહેલા 1-2 કિલો ગોળને થોડા ગરમ પાણીમાં ઓગાળી લો જેથી તે સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય.
3. મિશ્રણ તૈયાર કરો : ડ્રમમાં પહેલા 10 કિલો તાજું દેશી ગોબર નાખો. તેમાં 5-10 લિટર ગૌમૂત્ર ઉમેરો. લાકડી (બાંસની અથવા લાકડાની) થી સારી રીતે હલાવો જેથી ગોબરના ગઠ્ઠા ન રહે.
4. બાકીની સામગ્રી ઉમેરો : ઓગાળેલો ગોળ, ચણાનો લોટ અને એક મુઠ્ઠી ખેતરની માટી ઉમેરો. બધું સારી રીતે મિક્સ કરો.
5. પાણી ભરો અને હલાવો : બાકીનું પાણી (લગભગ 180-190 લિટર) ધીમે ધીમે ઉમેરો અને સતત હલાવતા રહો. મિશ્રણ એકસરખું થવું જોઈએ.
6. ફર્મેન્ટેશન : ડ્રમને છાંયડામાં રાખો (સીધો તડકો નહીં). ઢાંકણ ઢીલું રાખો જેથી હવા આવે-જાય પણ પ્રદૂષણ ન આવે. દરરોજ 1-2 વખત લાકડીથી હલાવો.7. તૈયાર થવાનો સમય : 48 કલાક (2 દિવસ)માં જીવામૃત તૈયાર થઈ જાય છે. તેમાંથી હળવી ખાટી-મીઠી ગંધ આવે, ઉપર ફીણ બને અને તળિયે થોડું સેટલ થાય – આ ચિહ્નો તૈયારીના છે.
ઉપયોગની રીત:
• 200 લિટર જીવામૃતને 10 ગણા પાણીમાં (એટલે 2000 લિટર) મેળવીને છોડવામાં છંટકાવ કરો અથવા ખેતરમાં સિંચાઈ દ્વારા આપો.
• દર 15-20 દિવસે એક વખત ઉપયોગ કરવો. ખાસ કરીને વાવણી પછી અને પાકના વિકાસના તબક્કામાં.જીવામૃતથી જમીનમાં લાભદાયી જીવાણુઓની સંખ્યા ઝડપથી વધે છે, હ્યુમસ બને છે, પાણીની બચત થાય છે અને પાક મજબૂત બને છે. આ પદ્ધતિ અપનાવીને ગુજરાતના અનેક ખેડૂતો રાસાયણિક ખર્ચ બચાવીને સારું ઉત્પાદન મેળવી રહ્યા છે. જીવામૃત એટલે જ કુદરતી ખેતીનું “જીવન-અમૃત” જે જમીનને પુનઃજીવિત કરે છે અને ખેડૂતને આત્મનિર્ભર બનાવે છે.
