આરબીઆઈ અમદાવાદની પહેલ: સહકારી બેંકો માટે સાયબર છેતરપિંડી સામે જાગૃતિ માટે વિશેષ કાર્યશાળા યોજાઈ
રિપોર્ટર
હિતેન્દ્ર ગોસાઈ
અમદાવાદ
ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા અમદાવાદ ખાતે સાયબર સંબંધિત નાણાકીય છેતરપિંડી સામે જાગૃતિ લાવવા માટે “સાયબર સંબંધિત છેતરપિંડીનો સામનો કરવો” વિષય પર વિશેષ કાર્યશાળાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યશાળા બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં વધતી સાયબર જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજિત કરવામાં આવી હતી અને તેમાં ગુજરાતભરમાં કાર્યરત 94 શહેરી સહકારી બેંકો, જિલ્લા કેન્દ્રીય સહકારી બેંકો તથા રાજ્ય સહકારી બેંકના અધિકારીઓએ સક્રિય રીતે ભાગ લીધો હતો.
આ કાર્યશાળા ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા તેની નિયંત્રણ હેઠળની સંસ્થાઓ સાથે સતત સંકલન અને ક્ષમતાવર્ધન માટે હાથ ધરાતી પ્રવૃત્તિઓનો એક ભાગ છે. અગાઉ 25 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ નાની શહેરી સહકારી બેંકો માટે પ્રથમ કાર્યશાળા યોજાઈ હતી, જ્યારે આ બીજી કાર્યશાળા વધુ વિસ્તૃત સ્તરે યોજાઈ હતી.
કાર્યક્રમ દરમિયાન બેંકોના મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારીઓ, વરિષ્ઠ મેનેજમેન્ટ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી વિભાગના વડાઓએ ભાગ લઈ સાયબર સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર માર્ગદર્શન મેળવ્યું હતું. કાર્યશાળાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ ચુકવણી પ્રણાલીમાં સુરક્ષા મજબૂત બનાવવી અને સાયબર છેતરપિંડીના જોખમોને ઓછા કરવા માટે અસરકારક પગલાં અંગે માર્ગદર્શન આપવાનો હતો.
કાર્યક્રમમાં તજજ્ઞ વક્તા તરીકે ભારતીય રિઝર્વ બેંકના જનરલ મેનેજર વિજય રૈના અને ગાંધીનગર સ્થિત સાયબર સેન્ટર ફોર એક્સેલન્સના પોલીસ અધિક્ષક સંજય કુમાર કેશવાલાએ ઉપસ્થિત રહી વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે સાયબર છેતરપિંડીના નવા ટ્રેન્ડ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર થતી છેતરપિંડીની પદ્ધતિઓ અને તેને રોકવા માટે જરૂરી તકેદારી અંગે માહિતી આપી હતી.
વક્તાઓએ ભાર મૂક્યો કે બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં મજબૂત આંતરિક નિયંત્રણો, અસરકારક નિરીક્ષણ વ્યવસ્થા અને આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી સાયબર જોખમોને ઘણાં અંશે ઘટાડવામાં આવી શકે છે. ખાસ કરીને ગ્રાહકોની નોંધણી વખતે યોગ્ય ડ્યુ ડિલિજન્સ, ટ્રાન્ઝેક્શન મોનિટરિંગ અને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ પર તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો.
કાર્યશાળા દરમિયાન સાયબર છેતરપિંડીના તાજેતરના કેસોમાં થયેલા વધારાને ધ્યાનમાં રાખીને “ડિજિટલ ધરપકડ” જેવા નવા પ્રકારના ફ્રોડ વિશે વિશેષ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું કે છેતરપિંડી કરનારાઓ માનવીય લાગણીઓ જેમ કે ભય, લોભ, વિશ્વાસ અને તાકીદનો લાભ લઈને લોકો સાથે છેતરપિંડી કરે છે, તેથી જાગૃતિ અને સતર્કતા સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
પોલીસ અધિકારી સંજય કુમાર કેશવાલાએ ગુજરાત પોલીસ દ્વારા સાયબર ક્રાઇમ રોકવા માટે લેવામાં આવેલા વિવિધ પગલાં વિશે માહિતી આપી હતી. તેમણે રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 વિશે વિગતે સમજાવ્યું અને જણાવ્યું કે સમયસર ફરિયાદ નોંધાવવાથી છેતરપિંડીનો ભોગ બનેલા લોકોને તેમના નાણાં પાછા મેળવવામાં મદદ મળી શકે છે. તેમણે “ગોલ્ડન અવર” દરમિયાન તાત્કાલિક કાર્યવાહીનું મહત્વ પણ સમજાવ્યું.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા સહકારી બેંકોના નેતૃત્વને સાયબર સુરક્ષાને વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતા આપવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. સાથે સાથે સ્થાનિક ભાષામાં જાગૃતિ અભિયાન, ગ્રાહકોને સમયાંતરે ચેતવણીઓ અને તાલીમ કાર્યક્રમો દ્વારા સુરક્ષા જ્ઞાન વધારવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
કાર્યશાળાના અંતે આંતર-સંવાદ સત્ર યોજાયું હતું, જેમાં ભાગ લેનાર બેંકોના પ્રતિનિધિઓએ પોતાના અનુભવ શેર કર્યા અને સાયબર છેતરપિંડી સામે લડવા માટે જરૂરી ઉપાયો અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ સત્ર દ્વારા વિવિધ બેંકો વચ્ચે જ્ઞાન અને અનુભવોનું વહન થવાથી ભવિષ્યમાં વધુ સશક્ત સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં મદદ મળશે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે આ પ્રસંગે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું કે તે બેંકિંગ ક્ષેત્રની સુરક્ષા, પારદર્શિતા અને વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે અને આવનારા સમયમાં પણ આવા જાગૃતિ કાર્યક્રમો દ્વારા બેંકો અને નાગરિકોને સશક્ત બનાવતી રહેશે.
