કાયદાના રક્ષકો કે સત્તાના ગુલામ? : ભારતીય પોલીસ તંત્રની પક્ષપાતી કાર્યવાહી અને સામાન્ય નાગરિકની વેદના – લેખક અમીત ત્રિવેદી
કાયદાના રક્ષકો કે સત્તાના ગુલામ? : ભારતીય પોલીસ તંત્રની પક્ષપાતી કાર્યવાહી અને સામાન્ય નાગરિકની વેદના – લેખક અમીત ત્રિવેદી
“લોકશાહી” શબ્દ સાંભળતા જ મનમાં એક એવા સમાજનું ચિત્ર ઉપસે છે જ્યાં સામાન્યમાં સામાન્ય માણસ પણ સુરક્ષિત અનુભવે, જ્યાં પોતાના હકો માટે અવાજ ઉઠાવવાની આઝાદી હોય અને જ્યાં કાયદો દરેક માટે સમાન હોય. પરંતુ, જ્યારે લોકશાહીના ચોથા સ્તંભ સમાન ન્યાયતંત્રને વારંવાર પોલીસ તંત્રની ‘ઝાટકણી’ કાઢવી પડે, ત્યારે એક જાગૃત નાગરિક તરીકે હૃદયમાં ચિંતા અને ભયની ધ્રુજારી પેદા થાય છે.
હાલમાં જ જુલાઈ ૨૦૨૬માં બોમ્બે હાઈકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ માધવ જામદારે મુંબઈ પોલીસની પક્ષપાતી કાર્યવાહી સામે આકરા પ્રહારો કરતા જે સવાલ પૂછ્યો કે—”શું નાગરિકો સરકારના ગુલામ છે?”—તે સવાલ માત્ર અદાલતની ચાર દીવાલો પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ સવાલ ભારતના ૧૪૦ કરોડ નાગરિકોના અસ્તિત્વ, તેમની ગરિમા અને બંધારણીય અધિકારોનો ચિંતિત ચિત્કાર છે.
બંધારણની કલમ ૧૯ અને ૨૧ આપણને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને સન્માનપૂર્વક જીવવાનો અધિકાર આપે છે. પરંતુ આજની વાસ્તવિકતા એ છે કે પોલીસ તંત્ર જનતાના ‘સેવક’ મટીને રાજકીય આકાઓના ‘આજ્ઞાકારી નોકર’ તરીકે કામ કરતું દેખાઈ રહ્યું છે. ન્યાયમૂર્તિ જામદારે બહુ સચોટ કહ્યું હતું કે, “પોલીસ મુખ્યમંત્રી કે વડાપ્રધાનના નોકર નથી, તેઓ પબ્લિક સર્વન્ટ છે.”
પરંતુ જ્યારે પણ સત્તા પલટાય છે, ત્યારે પોલીસની લાઠીની દિશા અને FIR ની શાહીનો રંગ પણ બદલાઈ જાય છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે, જે પોલીસ અધિકારીઓ શાસક પક્ષના ઈશારે એકતરફી કાર્યવાહી કરે છે, સત્તા બદલાતા જ તેઓ પોતે જ એ જ ચક્રવ્યૂહનો ભોગ બને છે. આ “ખાખી કોલર ગુનાખોરી” લોકશાહીને અંદરથી પોખરી રહી છે.
કોઈપણ જીવંત લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શન એ ગુનો નથી, પણ સરકારની નીતિઓ સુધારવાનું માધ્યમ છે. પેપર લીક જેવી ગંભીર બાબતો સામે અવાજ ઉઠાવતા યુવાનો, પરીક્ષાર્થીઓ કે સામાજિક કાર્યકરો પર જ્યારે તડીપાર (Externment) કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદા (NSA) અને UAPA જેવા કડક કાયદાઓ ઝીંકી દેવામાં આવે છે, ત્યારે ન્યાયતંત્રએ આગળ આવવું પડે છે.
દિલ્હી હાઈકોર્ટે વિદ્યાર્થી આંદોલનો વખતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, “સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરવો એ આતંકવાદ નથી.”
કર્ણાટક હાઈકોર્ટે પણ બીદર સ્કૂલ પ્લે કેસમાં ટિપ્પણી કરી હતી કે, નાટક કે કવિતા દ્વારા સત્તાધીશોની ટીકા કરવી એ રાજદ્રોહ નથી.
છતાં, પોલીસ તંત્ર વિવેકબુદ્ધિ વાપરવાને બદલે માત્ર સત્તા પક્ષને ખુશ કરવા માટે કાયદાનો ઉપયોગ નાગરિકોને પરેશાન કરવાના હથિયાર તરીકે કરે છે. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં થયેલા ૧૨૦ જેટલા NSA ના કેસોની સમીક્ષા કરી, ત્યારે અડધાથી વધુ કેસો મનસ્વી અને પુરાવા વિનાના હોવાથી રદ કરવા પડ્યા હતા. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે કાયદાના રક્ષકો જ કાયદાની મજાક ઉડાવી રહ્યા છે.
તમિલનાડુના સાથનકુલમમાં થયેલો જયરાજ અને બેનિક્સ (પિતા-પુત્ર) નો કસ્ટોડિયલ ડેથ કેસ કદાચ કોઈ ભૂલી શક્યું નથી. લોકડાઉન જેવા સામાન્ય નિયમના ભંગ બદલ પોલીસ સ્ટેશનમાં પિતા-પુત્રને એટલી ક્રૂરતાપૂર્વક ટોર્ચર કરવામાં આવ્યા કે તેમનું મોત નીપજ્યું. મદ્રાસ હાઈકોર્ટે ત્યારે અત્યંત વેદના સાથે કહ્યું હતું કે, “પોલીસ સ્ટેશન કતલખાના ન બનવા જોઈએ.” જ્યારે કાયદાના રક્ષકો જ લોહીના તરસ્યા બને, ત્યારે સામાન્ય માણસ ન્યાયની આશા કોની પાસે રાખે?
આ લેખ કોઈ એક પક્ષ કે એક પોલીસ અધિકારી વિરુદ્ધ નથી, પણ એ સડી રહેલી વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ છે જે સામાન્ય માણસનો ન્યાય પરથી વિશ્વાસ ઉઠાવી રહી છે. જ્યારે એક મધ્યમવર્ગીય નાગરિક ન્યાય મેળવવા માટે કે પોતાની સુરક્ષા માટે પોલીસ સ્ટેશનના પગથિયાં ચઢતાં ડરે, ત્યારે સમજવું કે આપણી લોકશાહી બીમાર છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના અર્નેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય ના ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે, માત્ર FIR થવાથી જ કોઈની ધરપકડ ન થઈ શકે. ધરપકડ એ કોઈની આઝાદી છીનવવાનું આખરી પગલું હોવું જોઈએ, પોલીસનો અહંકાર સંતોષવાનું સાધન નહીં.
ન્યાયમૂર્તિ માધવ જામદાર અને દેશના અન્ય પ્રગતિશીલ ન્યાયાધીશોની આકરી ટિપ્પણીઓ આપણા માટે આશાનું કિરણ છે. તેઓ બંધારણના સાચા રક્ષક તરીકે ઊભા છે. પરંતુ સમય પાકી ગયો છે કે પોલીસ સુધારાઓ (Police Reforms) માત્ર કાગળ પર ન રહેતા હકીકત બને. પોલીસનું મૂલ્યાંકન એ વાતથી ન થવું જોઈએ કે તેમણે શાસક પક્ષના કેટલા વિરોધીઓને જેલમાં પૂર્યા, પણ એ વાતથી થવું જોઈએ કે તેમણે સમાજના છેલ્લા છેવાડાના માણસને કેટલી સુરક્ષા આપી.
સુધારો ખાખીના પોશાકમાં નહીં, પણ ખાખીની પાછળ રહેલી સોચમાં લાવવાની જરૂર છે. જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ ન્યાયમૂર્તિએ આ દેશના મુક્ત નાગરિકો માટે એવું ન પૂછવું પડે કે— “શું તેઓ સરકારના ગુલામ છે?”
