MORBI:મોરબી ખનીજ માફિયાઓ સામે પોલીસની પકડ કડક, છતાં ખનીજ વિભાગ કેમ નિષ્ક્રિય? — કાયદાકીય જવાબદારી અને અમલીકરણ પર વિશેષ વિશ્લેષણ
MORBI:મોરબી ખનીજ માફિયાઓ સામે પોલીસની પકડ કડક, છતાં ખનીજ વિભાગ કેમ નિષ્ક્રિય? — કાયદાકીય જવાબદારી અને અમલીકરણ પર વિશેષ વિશ્લેષણ
ખનીજ ચોરી સામે ખાખીની કડક પકડ: ખનીજ વિભાગની ‘ઢીલી’ નીતિ પર સવાલો
ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓમાં તાજેતરમાં પોલીસ દ્વારા ગેરકાયદેસર ખનન અને ખનીજ ચોરી સામે સતત કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. મોરબી, કચ્છ, બનાસકાંઠા સહિતના વિસ્તારોમાં પોલીસ અને એલસીબીની ટીમોએ ટ્રકો, હિટાચી મશીનો અને અન્ય સાધનો સાથે આરોપીઓને ઝડપી પાડ્યા છે. આ કાર્યવાહીથી એક મહત્વનો પ્રશ્ન ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે કે જ્યારે પોલીસ સતત દરોડા પાડી રહી છે ત્યારે ખાણ અને ખનીજ વિભાગની ભૂમિકા ક્યાં સુધી અસરકારક રહી છે?
ગેરકાયદેસર ખનન રોકવાની મુખ્ય જવાબદારી ખાણ અને ખનીજ વિભાગની છે. ખનિજના લીઝ વિસ્તારની દેખરેખ, રોયલ્ટી ચોરી અટકાવવી, નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું અને કાયદાકીય કાર્યવાહી શરૂ કરવી એ વિભાગની ફરજ છે. તેમ છતાં અનેક કિસ્સાઓમાં કાર્યવાહીનો પ્રથમ દોર પોલીસ દ્વારા શરૂ થતો જોવા મળે છે, જેના કારણે વિભાગની સક્રિયતા અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
કાયદો શું કહે છે?
ભારતમાં ખનિજ સંબંધિત કામગીરી માટે Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957 (MMDR Act) અમલમાં છે. આ કાયદા હેઠળ ગેરકાયદેસર ખનન, ખનિજ પરિવહન અથવા સરકારી જમીનમાંથી ખનિજ ચોરી ગંભીર ગુનો ગણાય છે. રાજ્ય સરકારને દંડ, જપ્તી અને વસુલાતની સત્તા આપવામાં આવી છે.
ગુજરાતમાં પણ ખાણ અને ખનીજ વિભાગને વિશેષ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે, પરંતુ અનેક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક લોકો અને સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા વારંવાર એવો આક્ષેપ કરવામાં આવે છે કે ફરિયાદો છતાં સમયસર તપાસ થતી નથી.
પોલીસને મળતી બાતમી, ગુપ્ત માહિતી અને સ્થાનિક ઇનપુટના આધારે દરોડા પાડવામાં આવે છે. ગેરકાયદેસર ખનન સાથે જમીન દબાણ, સરકારી સંપત્તિની ચોરી, ફોજદારી કાવતરું અને કાયદો-વ્યવસ્થાના પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા હોય છે. તેથી પોલીસ ઘણીવાર સીધી કાર્યવાહી કરી શકે છે.
બીજી તરફ ખાણ વિભાગની કાર્યવાહી ઘણી વખત ટેકનિકલ તપાસ, માપણી અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ પર આધારિત રહેતી હોવાથી કાર્યવાહી ધીમી બનતી હોવાનું અધિકારીઓનું કહેવું છે.
પર્યાવરણ અને આવકને મોટું નુકસાન
ગેરકાયદેસર ખનન માત્ર સરકારની આવકને જ નુકસાન પહોંચાડતું નથી, પરંતુ નદીઓના પ્રવાહમાં ફેરફાર, ભૂગર્ભ જળસ્તર પર અસર, ખેતીની જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડવા અને પર્યાવરણના સંતુલનને ખોરવવા જેવા ગંભીર પરિણામો પણ સર્જે છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે જો નિયમિત સર્વેલન્સ, ડ્રોન મોનિટરિંગ અને સંયુક્ત ચેકિંગ વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવવામાં આવે તો ગેરકાયદેસર ખનન પર વધુ અસરકારક નિયંત્રણ મેળવી શકાય.
પોલીસ અને ખાણ વિભાગ વચ્ચે સતત સંકલન વધારવું. ગેરકાયદેસર ખનન માટે હોટસ્પોટ વિસ્તારોની ઓળખ કરી નિયમિત પેટ્રોલિંગ કરવું. ડ્રોન અને સેટેલાઇટ સર્વેલન્સનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવો.જવાબદાર અધિકારીઓની કામગીરીનું સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરવું.ફરિયાદો માટે પારદર્શક ઓનલાઈન ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકવી.પુનરાવર્તિત ગુનાઓમાં કડક દંડ અને સંપત્તિ જપ્તીની કાર્યવાહી કરવી.
ખનીજ માફિયાઓ સામે પોલીસની તાજેતરની કડક કાર્યવાહી પ્રશંસનીય છે, પરંતુ માત્ર પોલીસના દરોડાઓથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી. ખાણ અને ખનીજ વિભાગ, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ વચ્ચે સંકલિત કામગીરી જરૂરી છે. ગેરકાયદેસર ખનન સામેની લડાઈમાં જવાબદારી નિર્ધારિત કરીને કાયદાનું સમાન અને પારદર્શક અમલીકરણ જ લાંબા ગાળે અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ મુદ્દે સરકારના સંબંધિત વિભાગોએ વધુ સક્રિય અને જવાબદાર અભિગમ અપનાવવાની જરૂર હોવાનું નિરીક્ષકો માને છે.
