એપ્રિલ 2026માં એક ચોંકાવનારી હકીકત સામે આવી છે. દરમિયાન 25 એપ્રિલના દિવસે વિશ્વના જે 100 શહેરો સૌથી ગરમ રહ્યા હતા, જેમાં 99 ભારતના હતા. હા, ભારત હાલમાં સૌથી ખતરનાક ગરમીની ચપેટમાં છે. ગરમીની વાત આવે એટલે રાજસ્થાનના રણનો જ વિચાર આવે, પણ એ રણ કરતાં વધુ ગરમી ઉત્તર પ્રદેશમાં પડી રહી છે, એ વળી ઔર ચોંકાવનારી બાબત છે.
25 એપ્રિલના હવામાન ડેટા મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ તાપમાન ધરાવતા 100 શહેરોમાંથી 99 શહેરો ભારતના છે. ટોપના 25 સૌથી ગરમ શહેરોમાંથી 24 તો એકલા ઉત્તર પ્રદેશમાં છે, જ્યારે બાકીનું એક ઉત્તરાખંડમાં છે. એટલે કે, ઉત્તર ભારતના મેદાનો ગ્લોબલ વોર્મિંગનું કેન્દ્રસ્થાન બની ગયા છે. ટોપ 50 ગરમ શહેરોની વાત કરીએ તો આ યાદીમાં એકલા ઉત્તર પ્રદેશના જ 32 શહેર છે, જ્યારે બિહારના 9, ઉત્તરાખંડના 3, મહારાષ્ટ્રના 2 તેમજ ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને નેપાળના 1-1 શહેર છે.
હવામાન વિભાગ મુજબ, કોઈ વિસ્તારનું તાપમાન સામાન્ય સ્થિતિથી અસામાન્ય સ્તરે પહોંચી જવાનું હોય, ત્યારે હીટ વેવ એટલે કે ગરમીનું મોજું હોવાની આગાહી કરાય છે.
– મેદાની વિસ્તારો: તાપમાન 40°C ને પાર કરે અને સામાન્ય કરતાં 4.5°C થી 6.4°C વધારે હોય.
– દરિયાકાંઠા: તાપમાન 37°C થી ઉપર જાય.
– પહાડી વિસ્તારો: 30°C થી વધુ તાપમાન.
કોઈ સ્થળે તો તાપમાન 6.4°C થી પણ વધુ જાય, તો તેને ‘ગંભીર ગરમીનું મોજું’ (Severe Heatwave) કહેવાય છે.
સામાન્ય રીતે સૌથી આકરો તાપ મે-જૂનમાં પડે છે, પણ આ વર્ષે એપ્રિલના છેલ્લા અઠવાડિયામાં જ ગરમી બેફામ બની ગઈ છે. તેના મુખ્ય કારણો આ પ્રમાણે છે.
– એન્ટિસાયક્લોન (Anticyclone) અને હીટ ડોમ્સ: ઉચ્ચ દબાણની સિસ્ટમ ગરમ હવાને વાતાવરણના નીચલા સ્તરમાં દબાવી દે છે, જેને કારણે વાદળો બનતા નથી, આકાશ સ્વચ્છ રહે છે અને સૂર્યના સીધા કિરણો જમીનને ગરમ કરી દે છે.
– પશ્ચિમી વિક્ષેપ (Western Disturbances): આ વર્ષે શિયાળા અને વસંત ઋતુમાં જરૂરી વરસાદ થયો નથી, જેનાથી કુદરતી ઠંડક મળી શકી નથી.
– અલ નીનોની અસર: આ હવામાનીય ઘટના ચોમાસાને નબળું પાડે છે અને તાપમાનમાં વધારો કરે છે.
– સ્થાનિક જમીન અને વાતાવરણ વચ્ચેની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા: માત્ર દૂરના પવનો જ નહીં પરંતુ સ્થાનિક સપાટીની ગરમી અને હવાનું દબાણ પણ ગરમી વધારવા અને ગરમીના મોજા બનાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
– ભેજમાં વધારો: દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભેજવાળી ગરમી પેદા થાય છે. જ્યારે ભેજ ઊંચા તાપમાન સાથે જોડાય છે, ત્યારે માનવ પરસેવો બાષ્પીભવન થઈ શકતો નથી, જે ગરમીને વધુ ખતરનાક બનાવે છે.
સૌથી રસપ્રદ બાબત આ છે. રણપ્રદેશ ધરાવતા રાજસ્થાનની સરખામણીમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના મેદાની પ્રદેશમાં વધુ ગરમી કેમ પડી રહી છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ છે- ‘પવનની દિશા’.
– ઉત્તર પ્રદેશમાં પાકિસ્તાન તરફથી સૂકા અને ગરમ ઉત્તર-પશ્ચિમ પવનો ફૂંકાય છે. આ પવનોમાં કોઈપણ પ્રકારનો ભેજ ન હોવાથી તે તાપમાનને વધારી દે છે, જે ‘લૂ’ તરીકે ઓળખાય છે.
– રાજસ્થાનના મધ્ય અને દક્ષિણ વિસ્તારોમાં અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા પવનો હળવો ભેજ લાવે છે, જેને કારણે તાપમાન એટલું ઊંચું જતું નથી. ઉત્તર રાજસ્થાન હજુ પણ ગરમ છે, પણ ઉત્તર પ્રદેશ જેટલું નહીં.
દિલ્હી, લખનઉ અથવા પ્રયાગરાજ જેવા શહેરોમાં કોંક્રિટ, ડામર અને ગગનચુંબી ઈમારતો દિવસની ગરમીને શોષી લે છે અને રાત્રે તેને બહાર નીકળવા દેતા નથી. આ કારણસર રાત્રિનું તાપમાન પણ ઊંચું રહે છે. જ્યારે રાત ઠંડી ન હોય, ત્યારે શરીરને દિવસની ગરમીમાંથી રાહત મળતી નથી, જે આરોગ્ય માટે જોખમી છે.
ભારતમાં હીટ વેવ એકસરખો નથી. દરેક પ્રદેશમાં સ્થિતિ અલગ છે:
– ઉત્તર અને મધ્ય ભારત (ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, દિલ્હી): અહીં તીવ્ર શુષ્ક ગરમી છે. તાપમાન 44-45°C સુધી પહોંચ્યું છે. બાંદા 47.4°C સાથે સૌથી ગરમ છે. પ્રયાગરાજ-વારાણસી 45°Cથી વધુ ગરમ છે.
– દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને દક્ષિણ ભારત: ગુજરાત સહિતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં ભેજને કારણે જીવલેણ ભીની ગરમી (Humid Heatwave) છે. અહીં 38°C ગરમી પણ 48°C જેવો અનુભવ કરાવે છે કારણ કે પરસેવાનું બાષ્પીભવન નહીંવત હોય છે.
– પૂર્વ ભારત: બિહાર અને ઓડિશામાં પણ ગરમી જામી છે. ઓડિશાના કાલાહાંડી અને બલાંગીર જેવા જિલ્લામાં રેડ એલર્ટ જાહેર કરાયું છે.
– ઈશાન ભારત (નોર્થ ઈસ્ટ): આ સ્થળોએ વરસાદને કારણે તાપમાન નિયંત્રણમાં છે.
