અમદાવાદમાં ત્રીજા રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ભવ્ય ઉજવણી, ભારત વૈશ્વિક સ્પેસ લીડરશિપ તરફ અગ્રેસર
રિપોર્ટર
હિતેન્દ્ર ગોસાઈ
અમદાવાદ
અમદાવાદ, 23 ઓગસ્ટ: ભારત સરકારના અંતરિક્ષ વિભાગ હેઠળ કાર્યરત ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશનના અમદાવાદ સ્થિત સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર દ્વારા ત્રીજા રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ઉત્સાહભેર અને ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. “ટુવર્ડ્સ વિકસિત ભારત: ઇનોવેટિંગ, કોલેબોરેટિંગ એન્ડ એસ્પાયરિંગ ટુ ગ્લોબલ સ્પેસ લીડરશિપ” થીમ આધારિત આ કાર્યક્રમમાં કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત, ગુજરાત સરકારના કેબિનેટ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયા તથા અંતરિક્ષ વિભાગના સચિવ અને ISROના ચેરમેન ડૉ. વી. નારાયણન ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
કાર્યક્રમમાં ભારતની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે અત્યાર સુધીની નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ, ભવિષ્યની સંભાવનાઓ, નવીન ટેકનોલોજી, ખાનગી ક્ષેત્રની વધતી ભાગીદારી અને વૈશ્વિક સહયોગ જેવા વિવિધ મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સાથે જ યુવા પેઢીને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે પ્રેરિત કરવાનો પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે જણાવ્યું હતું કે ભારતની અંતરિક્ષ યાત્રાની શરૂઆત મર્યાદિત સાધનો અને સંસાધનો વચ્ચે થઈ હતી, પરંતુ દેશના વૈજ્ઞાનિકોનો સંકલ્પ અને સ્વ. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનું દૂરંદેશી વિઝન અડગ રહ્યું હતું. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનું સ્વપ્ન માત્ર અંતરિક્ષમાં વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ હાંસલ કરવાનું નહોતું, પરંતુ અંતરિક્ષ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સામાન્ય નાગરિકના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાનું હતું.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજે સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી કૃષિ, હવામાનની આગાહી, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, માછીમારોને સંભવિત ફિશિંગ ઝોનની માહિતી, કનેક્ટિવિટી, શિક્ષણ અને હેલ્થકેર સહિતના અનેક ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. સ્પેસ ટેકનોલોજી હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી, પરંતુ લોકકેન્દ્રિત ગવર્નન્સ અને સર્વાંગી વિકાસ માટેનું શક્તિશાળી સાધન બની છે.
ભારતની પ્રાચીન વૈજ્ઞાનિક પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરતાં શેખાવતે જણાવ્યું હતું કે આર્યભટ્ટ, વરાહમિહિર અને ભાસ્કરાચાર્ય જેવા મહાન ભારતીય વિજ્ઞાનીઓએ ખગોળવિજ્ઞાન અને ગણિતના ક્ષેત્રે વૈશ્વિક જ્ઞાન પરંપરાને સમૃદ્ધ બનાવી છે. જિજ્ઞાસા જ જ્ઞાન, સંશોધન અને નવીનતાની શરૂઆત છે અને દેશના યુવાનોમાં આ જિજ્ઞાસાને વધુ પ્રબળ બનાવવાની જરૂરિયાત હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને OCR જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી ભારતની પ્રાચીન હસ્તપ્રતોને ડિજિટાઇઝ કરીને વિવિધ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ કરાવવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. આ પહેલ દ્વારા ભારતની સમૃદ્ધ જ્ઞાન પરંપરા અને વૈજ્ઞાનિક વારસાને સમગ્ર વિશ્વ સુધી પહોંચાડવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ કામગીરી થઈ રહી છે.
ટેકનોલોજીના ભવિષ્ય અંગે વાત કરતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્પેસ ટેકનોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, રોબોટિક્સ, હ્યુમનોઇડ્સ અને સેમિકન્ડક્ટર્સ જેવી ઉભરતી ટેકનોલોજીનું કન્વર્જન્સ આગામી સમયમાં વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, માનવજીવન અને જીઓ-પોલિટિક્સની દિશા નક્કી કરશે. ઇનોવેશન, કોલેબોરેશન અને ગ્લોબલ લીડરશિપ ભારતની ત્રણ મહત્વપૂર્ણ આકાંક્ષાઓ છે અને આ ત્રણેયના કેન્દ્રમાં દેશની યુવા શક્તિ રહેલી હોવાનું તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું.
રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ઉજવણીમાં ઉપસ્થિત કેબિનેટ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે અમદાવાદ, ગુજરાત અને ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ વચ્ચે ઐતિહાસિક અને ગાઢ સંબંધ રહ્યો છે. સ્વ. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના વિઝન અને પ્રયાસોથી અમદાવાદ ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વિકસ્યું છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વ હેઠળ અમદાવાદમાં IN-SPACeનું મુખ્ય મથક સ્થાપિત થતાં ગુજરાતની સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને નવી ગતિ અને નવી તકો મળી છે. સ્પેસ સેક્ટરમાં થયેલા સુધારાઓને કારણે આજે ખાનગી ક્ષેત્ર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધકો અને યુવા સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં નવી સંભાવનાઓના દ્વાર ખુલ્યા છે.
મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતમાં અનેક સ્પેસ સ્ટાર્ટ-અપ્સ નવીન ટેકનોલોજી અને અદ્યતન ઉકેલો વિકસાવી રહ્યા છે. ગુજરાત સ્પેસ પાર્કમાં સ્મોલ સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગ સહિતની વિવિધ આધુનિક સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. તેમણે દેશ અને વિદેશના સ્પેસ ઉદ્યોગોને ગુજરાતમાં રોકાણ કરવા અને ઉત્પાદન તથા સંશોધન સુવિધાઓ સ્થાપવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું.
ગુજરાતના ઉભરતા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોની વાત કરતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે રાજ્ય સેમિકન્ડક્ટર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, બાયોટેકનોલોજી અને સુપર કમ્પ્યુટિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે દેશમાં મંજૂર થયેલા મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સમાં ગુજરાતનો નોંધપાત્ર હિસ્સો હોવાનું જણાવતાં તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે આગામી વર્ષોમાં ગુજરાત આ ક્ષેત્રે દેશના વિકાસને નવી દિશા આપશે.
અમદાવાદમાં રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ઉજવણીના વિશેષ મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતાં અંતરિક્ષ વિભાગના સચિવ અને ISROના ચેરમેન ડૉ. વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે સ્વ. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ અમદાવાદમાં ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી અને સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટરના વિકાસ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો. સેટેલાઇટ અને રોકેટ માટે જરૂરી પેલોડ ડેવલપમેન્ટમાં અમદાવાદ અને SACનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે.
ભારતની સ્પેસ યાત્રાના શરૂઆતના દિવસોને યાદ કરતાં ડૉ. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે મર્યાદિત સંસાધનો વચ્ચે શરૂ થયેલી દેશની અંતરિક્ષ સફર આજે વિશ્વના અગ્રણી સ્પેસ કાર્યક્રમોમાં સ્થાન પામી છે. સાયન્સ, સેટેલાઇટ અને લોન્ચ વ્હીકલ ટેકનોલોજીના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભારતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે અને આજે વિશ્વના અનેક દેશો તથા કંપનીઓ ભારતની લોન્ચ ક્ષમતા અને અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી પર વિશ્વાસ મૂકી રહ્યા છે.
તેમણે ચંદ્રયાન-3, ચંદ્રયાન-1 અને આદિત્ય-L1 જેવા મહત્વપૂર્ણ મિશનોનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે ચંદ્રયાન-3ની સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગે ભારતની વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનિકલ ક્ષમતાને વૈશ્વિક સ્તરે નવી ઓળખ આપી છે. ચંદ્રયાન-1 દ્વારા ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓની શોધ અને આદિત્ય-L1 દ્વારા સૂર્યના અભ્યાસ માટે પ્રાપ્ત થઈ રહેલા વૈજ્ઞાનિક ડેટા ભારતના અંતરિક્ષ સંશોધનની વધતી ઊંચાઈ અને ક્ષમતાનું પ્રતિબિંબ છે.
‘વિકસિત ભારત 2047’ના લક્ષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને તેમણે જણાવ્યું હતું કે આગામી વર્ષોમાં ભારતને મોટી સંખ્યામાં સેટેલાઇટ્સ અને નવી અંતરિક્ષ આધારિત સેવાઓની જરૂરિયાત રહેશે. 2020 બાદના સ્પેસ સેક્ટર રિફોર્મ્સથી ખાનગી ઉદ્યોગો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધકો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં નવી તકો ઊભી થઈ છે. સરકાર, ઉદ્યોગ, શિક્ષણ અને સંશોધન ક્ષેત્ર વચ્ચેનો સહયોગ ભારતના નવા અંતરિક્ષ પરિતંત્રને વધુ મજબૂત બનાવશે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
ડૉ. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે ભારતની સ્પેસ કમ્યુનિટી આગામી સમયમાં નવી ટેકનોલોજી, નવીનતા, સ્વદેશી ક્ષમતાઓ અને વૈશ્વિક સહયોગના માધ્યમથી ભારતને વૈશ્વિક સ્પેસ લીડર તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે. સતત સંકલ્પ અને સાતત્યપૂર્ણ પ્રયાસો દ્વારા ભારતની અંતરિક્ષ સફર હવે નવી ઊંચાઈઓ તરફ આગળ વધી રહી હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.
આ પ્રસંગે IN-SPACeના ચેરમેન ડૉ. પવનકુમાર ગોએન્કાએ ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમની પ્રગતિ, વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની વધતી ભૂમિકા અને ભવિષ્યમાં ઉપલબ્ધ નવી તકો અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે ખાનગી ક્ષેત્ર અને સ્ટાર્ટ-અપ્સની ભાગીદારીથી ભારતના સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમમાં સર્જાઈ રહેલા પરિવર્તનને પણ મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યું હતું.
કાર્યક્રમ દરમિયાન ISRO Robotics Challenge, ભારતીય અંતરિક્ષ હેકાથોન અને ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ ક્વિઝના વિજેતા ટીમોને પુરસ્કારો એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પુરસ્કારો દ્વારા યુવા વિદ્યાર્થીઓ અને નવી પેઢીમાં વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, સંશોધન અને નવીનતા પ્રત્યેનો ઉત્સાહ વધુ મજબૂત બને તેવો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
કાર્યક્રમમાં અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં કારકિર્દી માટે નવી પેઢીને તૈયાર કરવી, ભારતના નવા અંતરિક્ષ પરિતંત્રનો વ્યાપ વધારવો તથા અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સહયોગની નવી ક્ષિતિજો ઊભી કરવી જેવા મહત્વપૂર્ણ વિષયો પર નિષ્ણાતોની ચર્ચાઓ યોજાઈ હતી. શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ, ખાનગી અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની કંપનીઓ, સ્ટાર્ટ-અપ્સ તથા વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોએ ચર્ચામાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો.
સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમિયાન ભારતની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે થયેલી સિદ્ધિઓ, સ્વદેશી ટેકનોલોજીની વધતી ક્ષમતા, નવીન સંશોધન, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને વૈશ્વિક સહયોગની નવી તકોને ઉજાગર કરવામાં આવી હતી. અમદાવાદમાં યોજાયેલી આ ઉજવણી માત્ર ભારતની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે પ્રાપ્ત થયેલી સિદ્ધિઓની ઉજવણી પૂરતી સીમિત રહી નહોતી, પરંતુ વિકસિત ભારતના નિર્માણમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની નિર્ણાયક ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડતી રહી હતી.
કાર્યક્રમમાં SACના ડાયરેક્ટર ડૉ. વી. એન. રાવ, ડૉ. કાર્તિકેય સારાભાઈ સહિતના વરિષ્ઠ અંતરિક્ષ વૈજ્ઞાનિકો, ટેકનિકલ નિષ્ણાતો, સ્પેસ ઇન્ડસ્ટ્રી તથા સ્પેસ સ્ટાર્ટ-અપ્સના પ્રતિનિધિઓ અને મોટી સંખ્યામાં યુવા વિદ્યાર્થીઓએ ભાગ લીધો હતો.
ત્રીજા રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની આ ભવ્ય ઉજવણી ભારતને વૈશ્વિક અંતરિક્ષ નેતૃત્વ તરફ આગળ ધપાવવાના સંકલ્પને વધુ મજબૂત બનાવતો મહત્વપૂર્ણ મંચ સાબિત થઈ હતી. અમદાવાદની વૈજ્ઞાનિક પરંપરા, ગુજરાતની વધતી ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતા અને દેશની યુવા શક્તિના સંયોજન સાથે ભારત આગામી વર્ષોમાં અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે વધુ મોટી સિદ્ધિઓ હાંસલ કરશે તેવો વિશ્વાસ કાર્યક્રમ દરમિયાન વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો.
